{"id":7306,"date":"2014-04-21T01:30:03","date_gmt":"2014-04-20T18:30:03","guid":{"rendered":"http:\/\/truongan.byethost11.com\/?p=7306"},"modified":"2014-12-05T20:18:54","modified_gmt":"2014-12-05T13:18:54","slug":"journal-from-india-to-cochinchina-ii-03","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/truongan.name\/?p=7306","title":{"rendered":"Journal from India to Cochinchina II &#8211; 03"},"content":{"rendered":"<p>Ti\u1ebfp theo l\u00e0 hi\u1ec7n tr\u1ea1ng th\u1ef1c s\u1ef1 c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i VN. H\u1ed9 v\u1ec7 tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh v\u00e0o kho\u1ea3ng 30.000 ng\u01b0\u1eddi, lu\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t b\u00ean ng\u01b0\u1eddi nh\u00e0 vua. Qu\u00e2n \u0111\u1ed9i b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng th\u00ec c\u00f3 2 m\u00f4 t\u1ea3. Lo\u1ea1i \u0111\u1ea7u g\u1ed3m c\u00f3 40 trung \u0111o\u00e0n, chia th\u00e0nh 5 \u0111\u1ed9i, g\u1ecdi l\u00e0 trung qu\u00e2n, t\u1ea3 qu\u00e2n, h\u1eefu qu\u00e2n v\u00e0 h\u1eadu qu\u00e2n. M\u1ed7i \u0111\u1ed9i bao g\u1ed3m 8 trung \u0111o\u00e0n, v\u00e0 m\u1ed7i trung \u0111o\u00e0n c\u00f3 10 nh\u00f3m g\u1ed3m 60 ng\u01b0\u1eddi, n\u00ean m\u1ed9t trung \u0111o\u00e0n c\u00f3 600 qu\u00e2n, v\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ed9i g\u1ed3m 4800 qu\u00e2n. M\u1ed9t vi\u00ean quan c\u1ea5p cao ch\u1ec9 huy \u0111\u1ed9i qu\u00e2n n\u00e0y, v\u00e0 m\u1ed7i trung \u0111o\u00e0n c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ea1i t\u00e1, hay trung t\u00e1, 10 \u0111\u1ea1i \u00fay v\u00e0 10 trung \u00fay, ngo\u00e0i ra c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f2n c\u00f3 th\u00eam v\u00e0i vi\u00ean quan kh\u00f4ng ph\u1eadn s\u1ef1 kh\u00e1c. M\u1ed7i trung \u0111o\u00e0n c\u00f3 v\u00e0i con voi chi\u1ebfn thu\u1ed9c v\u1ec1 nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc c\u00f3 t\u1ed5ng s\u1ed1 ch\u1eebng 800, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 130 voi lu\u00f4n th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c t\u1ea1i th\u1ee7 \u0111\u00f4. M\u00f4 t\u1ea3 th\u1ee9 hai v\u1ec1 qu\u00e2n \u0111\u1ed9i l\u1ea1i c\u00f3 g\u00ec \u0111\u00f3 kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1ec1 t\u1ed5 ch\u1ee9c. Trong tr\u1ea5n Gia \u0110\u1ecbnh, v\u00ed d\u1ee5, c\u00f3 16 trung \u0111o\u00e0n, kh\u00f4ng c\u00f3 k\u1ecb binh trong qu\u00e2n \u0111\u1ed9i VN, nh\u1eefng con ng\u1ef1a l\u00f9n c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u00f9 h\u1ee3p cho vi\u1ec7c \u0111\u00f3. M\u1ea3nh \u0111\u1ea5t n\u00e0y, t\u1ea5t nhi\u00ean, c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u00f9 h\u1ee3p cho ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng k\u1ecb binh. M\u1ed9t s\u1ed1 l\u1edbn qu\u00e2n th\u1ecb v\u1ec7 v\u00e0 ph\u1ea7n \u0111\u00e1ng k\u1ec3 h\u01a1n trong qu\u00e2n \u0111\u1ed9i \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f4 t\u1ea3 trong ph\u1ea7n sau, v\u1eabn b\u1ecb huy \u0111\u1ed9ng \u0111i l\u00e0m vi\u1ec7c c\u00f4ng d\u1ecbch kh\u00f4ng li\u00ean quan \u0111\u1ebfn ngh\u0129a v\u1ee5 qu\u00e2n s\u1ef1 c\u1ee7a h\u1ecd.<\/p>\n<p>Th\u1ee7y qu\u00e2n c\u1ee7a VN bao g\u1ed3m nh\u1eefng c\u01b0 d\u00e2n v\u00f9ng bi\u1ec3n chia th\u00e0nh nh\u1eefng trung \u0111o\u00e0n \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u00f9ng l\u1ed1i v\u1edbi l\u1ee5c qu\u00e2n. M\u1ed9t trong s\u1ed1 \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t t\u1ea1i nh\u1eefng c\u1ea3ng ch\u00ednh c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc n\u00e0y, v\u00e0 6 t\u1ea1i kinh th\u00e0nh. T\u00e0u chi\u1ebfn c\u00f3 nh\u1eefng ph\u00e1o thuy\u1ec1n ch\u1edf 16 t\u1edbi 22 ph\u00e1o, thuy\u1ec1n s\u00e0n th\u1ea5p l\u1edbn 50 t\u1edbi 70 m\u00e1i ch\u00e8o, ch\u1edf ph\u00e1o nh\u1ecf hay s\u00fang \u0111\u1ea1i b\u00e1c xoay \u0111\u01b0\u1ee3c, v\u00e0 tr\u00ean m\u0169i c\u00f3 1 kh\u1ea9u ph\u00e1o l\u1edbn 12 \u0111\u1ebfn 24 pound; v\u00e0 thuy\u1ec1n s\u00e0n th\u1ea5p nh\u1ecf 40 \u0111\u1ebfn 44 m\u00e1i ch\u00e8o, ch\u1ec9 ch\u1edf s\u00fang \u0111\u1ea1i b\u00e1c xoay v\u00e0 s\u00fang l\u1edbn t\u1eeb 4 \u0111\u1ebfn 6 pound tr\u00ean m\u0169i. S\u1ed1 ph\u00e1o thuy\u1ec1n ch\u1eebng 200, thuy\u1ec1n l\u1edbn ch\u1eebng 100, v\u00e0 thuy\u1ec1n nh\u1ecf l\u00e0 500. <\/p>\n<p>V\u1ecb vua v\u1eeba r\u1ed3i c\u1ee7a VN, sau khi chinh ph\u1ee5c ho\u1eb7c quy ph\u1ee5c B\u1eafc K\u1ef3, c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ed9i qu\u00e2n th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c ch\u1eebng 150.000 ng\u01b0\u1eddi, k\u1ec3 c\u1ea3 th\u1ee7y qu\u00e2n c\u1ee7a \u00f4ng \u1ea5y. Khi ch\u00fang t\u00f4i \u1edf VN, l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng qu\u00e2n \u0111\u1ed9i hi\u1ec7u qu\u1ea3 \u1ea5y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3m ch\u1ebf \u0111i c\u1ef1c k\u1ef3 nhi\u1ec1u; v\u00e0 s\u1ed1 qu\u00e2n l\u00ednh th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c \u0111\u01b0\u1ee3c trang ph\u1ee5c, v\u0169 trang v\u00e0 r\u00e8n luy\u1ec7n kh\u00f4ng qu\u00e1 40.000 hay 50.000.<\/p>\n<p>L\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a qu\u00e2n l\u00ednh \u1edf VN ch\u1eebng 1 quan m\u1ed7i th\u00e1ng, c\u00f9ng kh\u1ea9u ph\u1ea7n 48 c\u00e2n th\u00f3c, c\u00e1c quan kh\u00f4ng ph\u1eadn s\u1ef1 b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng c\u0169ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1, nh\u01b0ng khi l\u00e0m nhi\u1ec7m v\u1ee5 th\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c t\u0103ng th\u00eam kh\u1ea9u ph\u1ea7n. Vi\u00ean \u0111\u1ed9i ph\u00f3 th\u01b0\u1eddng c\u00f3 2 quan m\u1ed7i th\u00e1ng v\u00e0 2 h\u1ed9c th\u00f3c, vi\u00ean \u0111\u1ed9i tr\u01b0\u1edfng th\u00ec c\u00f3 3 quan v\u00e0 3 h\u1ed9c. Ng\u01b0\u1eddi ch\u1ec9 huy qu\u00e2n \u0111o\u00e0n c\u00f3 30 quan, 30 h\u1ed9c. Nh\u1eefng th\u1ecb v\u1ec7 c\u00f3 l\u01b0\u01a1ng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5c v\u1ee5 l\u00e2u d\u00e0i v\u00e0 c\u00f3 c\u00f4ng tr\u1ea1ng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t th\u01b0\u1eddng lu\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u01b0\u1edfng th\u00eam l\u01b0\u01a1ng v\u00e0 \u0111\u1eb7c \u00e2n, ngo\u1ea1i tr\u1eeb gia t\u0103ng c\u1ea5p b\u1eadc t\u01b0\u01a1ng \u1ee9ng. V\u00ec th\u1ebf, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 theo nh\u00e0 vua tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ebfn Xi\u00eam c\u00f3 l\u01b0\u01a1ng g\u1ea5p \u0111\u00f4i, v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 \u0111i theo \u00f4ng \u1ea5y \u1edf S\u00e0i G\u00f2n kh\u1edfi \u0111\u1ea7u cho cu\u1ed9c tranh \u0111\u1ea5u ph\u1ee5c h\u01b0ng c\u1ee7a \u00f4ng \u1ea5y c\u00f3 l\u01b0\u01a1ng t\u0103ng g\u1ea5p r\u01b0\u1ee1i. Ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c vinh danh h\u01a1n l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng. Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc tr\u1ea3 6 quan cho vi\u1ec7c ch\u00f4n c\u1ea5t 1 ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh th\u01b0\u1eddng, 120 quan cho m\u1ed9t trung \u0111o\u00e0n tr\u01b0\u1edfng, v\u00e0 t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 v\u1edbi nh\u1eefng c\u1ea5p b\u1eadc kh\u00e1c, ngo\u00e0i nh\u1eefng kho\u1ea3n b\u1ed5 tr\u1ee3 nh\u01b0 d\u1ea7u, s\u00e1p, qu\u1ea7n \u00e1o v\u00e0 nh\u1eefng th\u1ee9 c\u1ea7n thi\u1ebft cho tang l\u1ec5 ng\u01b0\u1eddi VN.<\/p>\n<p>Trang ph\u1ee5c l\u00e0 ph\u1ea7n t\u1ef1 do nh\u1ea5t trong t\u1ed5 ch\u1ee9c qu\u00e2n \u0111\u1ed9i. Ph\u1ea7n thi\u1ebft y\u1ebfu nh\u1ea5t c\u1ee7a n\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1i \u00e1o d\u00e0i r\u1ed9ng ti\u1ec7n l\u1ee3i b\u1eb1ng v\u1ea3i d\u1ea1 c\u1ee7a Anh qu\u1ed1c m\u00e0u \u0111\u1ecf th\u1eafm ch\u1ea1m t\u1edbi \u0111\u1ea7u g\u1ed1i. Tr\u00ean \u0111\u1ea7u l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1i n\u00f3n h\u00ecnh n\u00f3n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111an, s\u01a1n l\u00ean, trang tr\u00ed \u1edf \u0111\u1ec9nh b\u1eb1ng 1 ch\u00f9m l\u00f4ng g\u00e0, v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ed9t d\u01b0\u1edbi c\u1eb1m. Th\u1ee9 n\u00e0y c\u0169ng ch\u1eb3ng thu\u1eadn ti\u1ec7n hay b\u1ea5t ti\u1ec7n l\u1eafm. N\u1eeda ng\u01b0\u1eddi d\u01b0\u1edbi h\u1ecd m\u1eb7c m\u1ed9t c\u00e1i qu\u1ea7n ng\u1eafn r\u1ed9ng ch\u1ec9 t\u1edbi d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ea7u g\u1ed1i m\u1ed9t ch\u00fat. C\u1eb3ng ch\u00e2n v\u00e0 b\u00e0n ch\u00e2n ho\u00e0n to\u00e0n \u0111\u1ec3 tr\u1ea7n. Nh\u1eefng vi\u00ean quan ch\u1ee9c th\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ed3ng ph\u1ee5c, \u0111\u01b0\u1ee3c che ph\u1ee7 b\u1eb1ng trang ph\u1ee5c th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y bao g\u1ed3m m\u1ed9t \u00e1o cho\u00e0ng r\u1ed9ng b\u1eb1ng l\u1ee5a, qu\u1ea7n v\u00e0 kh\u0103n \u0111\u1ed9i. Trang ph\u1ee5c qu\u00e2n \u0111\u1ed9i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed5i m\u1edbi m\u1ed7i n\u0103m.<\/p>\n<p>Qu\u00e2n l\u00ednh \u0111\u01b0\u1ee3c v\u0169 trang v\u1edbi s\u00fang h\u1ecfa mai v\u00e0 l\u01b0\u1ee1i l\u00ea ho\u1eb7c gi\u00e1o, hai mi\u00eau t\u1ea3 v\u1ec1 v\u0169 kh\u00ed tr\u1ed9n l\u1eabn trong nh\u1eefng c\u1ea5p b\u1eadc qu\u00e2n \u0111\u1ed9i. Ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 th\u01b0\u1eddng xem x\u00e9t nh\u1eefng kh\u1ea9u s\u00fang, v\u00e0 th\u1ea5y ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m r\u1ea5t t\u1ed1t. Ch\u00fang th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u0103m s\u00f3c c\u1ea9n th\u1eadn, v\u00e0 khi ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh kh\u00f4ng c\u00f3 nhi\u1ec7m v\u1ee5 th\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5t \u0111i. Nh\u1eefng b\u00e0i t\u1eadp v\u00e0 s\u1ef1 \u0111\u1ed5i m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ea1y cho qu\u00e2n \u0111\u1ed9i bao g\u1ed3m v\u00e0i cu\u1ed9c thao di\u1ec5n \u0111\u01a1n gi\u1ea3n v\u1edbi chi\u1ebfn thu\u1eadt c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i T\u00e2y ph\u01b0\u01a1ng. Ng\u01b0\u1eddi xem kh\u00f4ng ph\u1eadn s\u1ef1 b\u1ecb c\u1ea5m, v\u00e0 k\u1ebb ph\u1ea1m t\u1ed9i, hay ngay c\u1ea3 sai l\u1ea7m, b\u1ecb tr\u1eebng ph\u1ea1t c\u1ea3 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n v\u00e0 nghi\u00eam kh\u1eafc.<\/p>\n<p>Trong lu\u1eadt c\u01b0\u1ee1ng b\u00e1ch nh\u1eadp ng\u0169, ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft, \u0111\u00e0o ng\u0169 hay th\u0103ng ch\u1ee9c \u0111\u01b0\u1ee3c coi s\u00f3c b\u1edfi ng\u00f4i l\u00e0ng m\u00e0 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a h\u1ecd t\u00f2ng qu\u00e2n. Nh\u1eefng vi\u00ean t\u01b0\u1edbng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 v\u1ecb tr\u00ed th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c v\u00e0 v\u0129nh vi\u1ec5n duy nh\u1ea5t c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i, khi nh\u1eefng qu\u00e2n l\u00ednh, ngay khi h\u1ecd r\u1eddi \u0111i ho\u1eb7c m\u1ea5t t\u00edch, kh\u00f4ng c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ea3 l\u01b0\u01a1ng v\u00e0 kh\u1ea9u ph\u1ea7n, v\u00e0 v\u1ecb tr\u00ed c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c thay th\u1ebf b\u1edfi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi nh\u1eadp ng\u0169 m\u1edbi.<\/p>\n<p>Qu\u00e2n l\u00ednh c\u1ee7a VN, theo nhi\u1ec1u ghi ch\u00e9p, d\u1ec5 b\u1ea3o v\u00e0 v\u00e2ng l\u1eddi. V\u00e0 m\u1eb7c d\u00f9 th\u1ea5p b\u00e9, h\u1ecd m\u1ea1nh m\u1ebd, n\u0103ng \u0111\u1ed9ng, v\u00e0 c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng kh\u00f3 kh\u0103n. \u0110\u01b0\u1ee3c hu\u1ea5n luy\u1ec7n nh\u01b0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh \u1ea4n c\u1ee7a ch\u00fang ta d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n c\u1ee7a t\u01b0\u1edbng l\u0129nh ch\u00e2u \u00c2u, v\u00e0 ph\u1ee5c v\u1ee5 m\u1ed9t nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ed1i \u0111\u00e3i h\u1ecd c\u00f4ng b\u1eb1ng nh\u1ea5t v\u00e0 t\u1ed1t nh\u1ea5t, t\u00f4i ngh\u0129 h\u1ecd c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng tr\u1edf th\u00e0nh \u0111\u1ed9i qu\u00e2n r\u1ea5t t\u1ed1t. Nh\u01b0ng l\u00fac n\u00e0y, s\u1ef1 can \u0111\u1ea3m c\u00e1 nh\u00e2n kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u1ee9c t\u00ednh c\u00f3 th\u1ec3 mong ch\u1edd \u1edf h\u1ecd. Th\u1ef1c t\u1ebf, t\u1eeb nh\u1eefng g\u00ec t\u00f4i th\u1ea5y th\u00ec t\u00f4i \u0111\u00e3 tin r\u1eb1ng, m\u1eb7c d\u00f9 c\u00f4ng cu\u1ed9c hu\u1ea5n luy\u1ec7n c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i VN c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ecf ra r\u1eb1ng, trong tay c\u1ee7a qu\u1ed1c v\u01b0\u01a1ng, n\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng c\u1ee5 m\u1ea1nh m\u1ebd \u0111\u1ec3 \u0111\u00e0n \u00e1p k\u1ebb th\u00f9, hay th\u1eadm ch\u00ed t\u1eadp h\u1ee3p ch\u1ed1ng l\u1ea1i c\u00e1c n\u01b0\u1edbc l\u00e1ng gi\u1ec1ng nh\u1ecf h\u01a1n trong v\u00f9ng, n\u00f3 s\u1ebd ch\u1eb3ng t\u1ecf ra ch\u1ed1ng gi\u1eef l\u1ea1i ch\u00fat n\u00e0o \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c cu\u1ed9c t\u1ea5n c\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c2u. Ph\u00eda ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i th\u00ec t\u00f4i nghi ng\u1edd m\u1ed9t \u00edt, nh\u01b0ng VN v\u1edbi nh\u1eefng th\u00e0nh tr\u00ec ch\u00e2u \u00c2u, v\u00e0 qu\u00e2n \u0111\u1ed9i \u0111\u01b0\u1ee3c hu\u1ea5n luy\u1ec7n theo c\u00e1ch ch\u00e2u \u00c2u, s\u1ebd tr\u1edf th\u00e0nh con m\u1ed3i d\u1ec5 d\u00e0ng h\u01a1n cho m\u1ed9t quy\u1ec1n l\u1ef1c ch\u00e2u \u00c2u h\u01a1n nh\u1eefng n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e1ng k\u1ec3 kh\u00e1c \u1edf ch\u00e2u \u00c1. V\u00e0 l\u00fd do cho \u0111i\u1ec1u n\u00e0y hi\u1ec3n nhi\u00ean r\u00f5 r\u00e0ng. Nh\u1eefng v\u00f9ng \u0111\u1ea5t b\u1ecb chinh ph\u1ee5c Ch\u00e2n L\u1ea1p v\u00e0 B\u1eafc H\u00e0 n\u1eb1m \u1edf hai \u0111\u1ea7u c\u1ef1c c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1ed1i li\u1ec1n, v\u00e0 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng cho nh\u1eefng cu\u1ed9c n\u1ed9i lo\u1ea1n. Nh\u1eefng \u0111i\u1ec3m ph\u00f2ng ng\u1ef1 m\u1ea1nh v\u00e0 kho ch\u1ee9a v\u0169 kh\u00ed, ngay c\u1ea3 th\u1ee7 \u0111\u00f4, \u0111\u1ec1u n\u1eb1m \u1edf v\u00f9ng g\u1ea7n b\u1edd bi\u1ec3n, v\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 x\u00e2m nh\u1eadp v\u00e0o b\u1eb1ng m\u1ed9t h\u1ea1m \u0111\u1ed9i c\u0169ng nh\u01b0 c\u01b0\u1edbp l\u1ea5y b\u1eb1ng m\u1ed9t cu\u1ed9c t\u1eadp k\u00edch. Ch\u00fang kh\u00f4ng th\u1ec3 ch\u1ed1ng l\u1ea1i khoa h\u1ecdc v\u00e0 l\u00f2ng d\u0169ng c\u1ea3m c\u1ee7a m\u1ed9t \u0111\u1ed9i qu\u00e2n ch\u00e2u \u00c2u trong b\u1ea5t c\u1ee9 kho\u1ea3ng th\u1eddi gian n\u00e0o, v\u00e0 s\u1ef1 th\u1ea5t b\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang s\u1ebd khi\u1ebfn \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc m\u1ea5t \u0111i t\u1ea5t c\u1ea3 ti\u1ec1m l\u1ef1c kinh t\u1ebf qu\u00e2n s\u1ef1, c\u0169ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 chinh ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3 v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c. Nh\u1eefng ho\u00e0n c\u1ea3nh kh\u00e1c s\u1ebd g\u00f3p ph\u1ea7n l\u00e0m t\u00ecnh hu\u1ed1ng n\u00e0y d\u1ec5 d\u00e0ng h\u01a1n. Ph\u1ea7n gi\u1eefa c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc ph\u1ee5 thu\u1ed9c v\u1ec1 l\u01b0\u01a1ng th\u1ef1c v\u00e0 nh\u1eefng th\u1ee9 kh\u00e1c \u1edf B\u1eafc K\u1ef3 v\u00e0 Nam K\u1ef3, \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1eadn chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9c nh\u1ea5t b\u1eb1ng \u0111\u01b0\u1eddng bi\u1ec3n. Nh\u1eefng ti\u1ebfp t\u1ebf n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ecb c\u1eaft \u0111\u1ee9t b\u1eb1ng m\u1ed9t h\u1ea1m \u0111\u1ed9i; v\u00ec 2 v\u00f9ng n\u00e0y, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 Nam K\u1ef3, d\u1ec5 d\u00e0ng b\u1ecb kh\u00f3a ch\u1eb7t hi\u1ec7u qu\u1ea3 nh\u1ea5t b\u1eb1ng m\u1ed9t \u0111\u1ed9i th\u1ee7y qu\u00e2n th\u01b0\u1eddng, khi s\u1ef1 khuy\u1ebfn kh\u00edch t\u1ed1i thi\u1ec3u d\u00e0nh cho d\u00e2n b\u1ea3n x\u1ee9 s\u1ebd h\u01b0\u1edbng h\u1ecd n\u1ed5i d\u1eady ch\u1ed1ng l\u1ea1i ch\u00ednh quy\u1ec1n VN. \u00d4ng Chapman, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 th\u1ea5y VN trong th\u1eddi gian r\u1ed1i lo\u1ea1n v\u00ec cu\u1ed9c n\u1ed9i chi\u1ebfn d\u00e0i, \u00fd ki\u1ebfn r\u1eb1ng, \u0111\u1ee9ng v\u1ec1 m\u1ed9t trong nh\u1eefng b\u00e8 ph\u00e1i \u0111ang tranh gi\u00e0nh n\u00e0y, m\u1ed9t \u0111\u1ed9i qu\u00e2n ch\u00e2u \u00c2u v\u1edbi kho\u1ea3ng 50 l\u00ednh b\u1ed9, m\u1ed9t n\u1eeda s\u1ed1 \u0111\u00f3 ph\u00e1o binh, v\u00e0 200 l\u00ednh \u1ea4n, l\u00e0 \u0111\u00e3 \u0111\u1ee7 \u0111\u1ec3 chinh ph\u1ee5c v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c. V\u1ea5n \u0111\u1ec1 \u0111\u00e3 kh\u00e1c \u0111i b\u00e2y gi\u1edd, nh\u01b0ng t\u00f4i v\u1eabn r\u1ea5t \u00edt nghi ng\u1edd r\u1eb1ng, v\u1edbi m\u1ed9t l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng g\u1ed3m 5000 l\u00ednh ch\u00e2u \u00c2u, v\u00e0 th\u00eam m\u1ed9t ph\u1ea7n t\u01b0 con s\u1ed1 \u0111\u00f3 thuy\u1ec1n nh\u1ecf 1 bu\u1ed3m, s\u1ebd r\u1ea5t hi\u1ec7u qu\u1ea3 cho cu\u1ed9c chinh ph\u1ee5c, v\u00e0 ngay c\u1ea3 th\u1ed1ng tr\u1ecb v\u0129nh vi\u1ec5n, to\u00e0n b\u1ed9 \u0111\u1ebf ch\u1ebf. <\/p>\n<p>Khi VN v\u00e0 nh\u1eefng v\u00f9ng \u0111\u1ea5t ph\u1ee5 thu\u1ed9c n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 th\u1ed1ng tr\u1ecb kh\u00e9o l\u00e9o c\u1ee7a m\u1ed9t ch\u00ednh ph\u1ee7 ch\u00e2u \u00c2u, theo k\u1ebf ho\u1ea1ch m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p \u0111\u00e3 nh\u00ecn th\u1ea5y, t\u00f4i \u0111\u00e3 d\u1ea7n ngh\u0129 \u0111\u1ebfn, d\u1ef1a tr\u00ean t\u00ednh c\u00e1ch d\u1ec5 b\u1ea3o c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, s\u1ef1 m\u00e0u m\u1ee1 v\u00e0 t\u00e0i nguy\u00ean c\u1ee7a nhi\u1ec1u ph\u1ea7n trong n\u01b0\u1edbc, v\u00f4 s\u1ed1 c\u1ea3ng t\u1ed1t thu\u1ed9c v\u1ec1 ph\u1ea7n kh\u00e1c, t\u00ednh ch\u1ea5t t\u1eadp trung v\u00e0 h\u1ee9a h\u1eb9n c\u1ee7a t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3, l\u00fac m\u00e0 quy\u1ec1n l\u1ef1c \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t l\u00ean \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y, s\u1ebd tr\u1edf n\u00ean phi\u1ec1n to\u00e1i v\u00e0 nguy hi\u1ec3m cho n\u1ec1n kinh t\u1ebf v\u00e0 an ninh c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ee7a ch\u00fang ta, h\u01a1n l\u00e0 d\u1ec5 d\u00e0ng h\u00ecnh dung v\u1edbi v\u1ecb tr\u00ed kh\u00e1c, hay trong ho\u00e0n c\u1ea3nh kh\u00e1c.  <\/p>\n<p><em><br \/>\n<\/em><\/p>\n<p><em><br \/>\n<\/em><\/p>\n<p><strong>Ghi ch\u00fa: <\/strong><\/p>\n<p><em>Chapman l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a c\u00f4ng ty \u0110\u00f4ng \u1ea4n Anh \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c T\u00e2y S\u01a1n m\u1eddi \u0111\u1ebfn b\u00e0n chuy\u1ec7n h\u1ee3p t\u00e1c.<\/p>\n<p>\u1ede \u0111\u00e2y Crawfurd \u0111\u00e3 n\u00f3i \u0111\u1ebfn nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng th\u1ef1c trong l\u1ecbch s\u1eed: R\u1eb1ng qu\u00e2n \u0111\u1ed9i VN v\u00e0 h\u1ec7 th\u1ed1ng ph\u00f2ng ng\u1ef1 c\u00f3 v\u1eefng ch\u1eafc th\u1ebf n\u00e0o th\u00ec c\u0169ng thua c\u00f2n d\u1ec5 h\u01a1n c\u00e1c n\u01b0\u1edbc kh\u00e1c, v\u00ec nh\u1eefng l\u00fd do:<\/p>\n<p>- \u0110\u1ecba l\u00fd: 3 v\u00f9ng b\u1ecb chia c\u1eaft, v\u00e0 c\u01b0 d\u00e2n c\u00f9ng ch\u00ednh quy\u1ec1n ph\u1ea7n l\u1edbn s\u1ed1ng g\u1ea7n bi\u1ec3n, kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u01b0\u1eddng giao th\u00f4ng. V\u00e0 ch\u1ec9 c\u1ea7n kh\u1ed1ng ch\u1ebf \u0111\u01b0\u1eddng bi\u1ec3n th\u00ec \u0111\u00e3 \u0111\u1ee7 kh\u00f3a ch\u1eb7t, ng\u0103n ch\u1eb7n ti\u1ebfp t\u1ebf gi\u1eefa c\u00e1c v\u00f9ng.<\/p>\n<p>- D\u00e2n ch\u00fang r\u1ea5t d\u1ec5 n\u1ed5i lo\u1ea1n, ch\u1ec9 c\u1ea7n th\u00eam t\u00e1c nh\u00e2n ch\u00e2m ng\u00f2i.<\/p>\n<p>D\u00f9 th\u1ef1c t\u1ebf th\u00ec qu\u00e2n Ph\u00e1p ch\u1ec9 t\u1eadn d\u1ee5ng \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t n\u1eeda trong nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n n\u00e0y, khi \u0111\u00e3 th\u1ea5t b\u1ea1i \u1edf \u0110\u00e0 N\u1eb5ng v\u00e0 ch\u1ec9 t\u1ea5n c\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o S\u00e0i G\u00f2n, nh\u01b0ng nh\u1eefng r\u1ed1i lo\u1ea1n \u1edf B\u1eafc K\u1ef3 c\u0169ng \u0111\u00e3 g\u00f3p ph\u1ea7n thu\u1eadn l\u1ee3i kh\u00f4ng nh\u1ecf cho c\u00f4ng cu\u1ed9c \u0111\u00e1nh chi\u1ebfm c\u1ee7a Ph\u00e1p.<br \/>\n<\/em>            <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ti\u1ebfp theo l\u00e0 hi\u1ec7n tr\u1ea1ng th\u1ef1c s\u1ef1 c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i VN. H\u1ed9 v\u1ec7 tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh v\u00e0o kho\u1ea3ng 30.000 ng\u01b0\u1eddi, lu\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t b\u00ean ng\u01b0\u1eddi nh\u00e0 vua. Qu\u00e2n \u0111\u1ed9i b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng th\u00ec c\u00f3 2 m\u00f4 t\u1ea3. Lo\u1ea1i \u0111\u1ea7u g\u1ed3m c\u00f3 40 trung \u0111o\u00e0n, chia th\u00e0nh 5 \u0111\u1ed9i, g\u1ecdi l\u00e0 trung qu\u00e2n, t\u1ea3 qu\u00e2n, h\u1eefu qu\u00e2n v\u00e0 h\u1eadu qu\u00e2n. M\u1ed7i \u0111\u1ed9i bao g\u1ed3m 8 trung \u0111o\u00e0n, v\u00e0 m\u1ed7i trung \u0111o\u00e0n c\u00f3 10 nh\u00f3m g\u1ed3m 60 ng\u01b0\u1eddi, n\u00ean m\u1ed9t trung \u0111o\u00e0n c\u00f3 600 qu\u00e2n, v\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ed9i g\u1ed3m 4800 qu\u00e2n. M\u1ed9t vi\u00ean quan c\u1ea5p cao ch\u1ec9 huy \u0111\u1ed9i qu\u00e2n n\u00e0y, v\u00e0 m\u1ed7i trung \u0111o\u00e0n c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ea1i t\u00e1, hay trung t\u00e1, 10 \u0111\u1ea1i \u00fay v\u00e0 10 trung \u00fay, ngo\u00e0i ra c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f2n c\u00f3 th\u00eam v\u00e0i vi\u00ean quan kh\u00f4ng ph\u1eadn s\u1ef1 kh\u00e1c. M\u1ed7i trung \u0111o\u00e0n c\u00f3 v\u00e0i con voi chi\u1ebfn thu\u1ed9c v\u1ec1 nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc c\u00f3 t\u1ed5ng s\u1ed1 ch\u1eebng 800, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 130 voi lu\u00f4n th\u01b0\u1eddng tr\u1ef1c t\u1ea1i th\u1ee7 \u0111\u00f4. M\u00f4 t\u1ea3 th\u1ee9 hai v\u1ec1 qu\u00e2n \u0111\u1ed9i l\u1ea1i c\u00f3 g\u00ec \u0111\u00f3 kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1ec1 t\u1ed5 ch\u1ee9c. Trong tr\u1ea5n Gia \u0110\u1ecbnh, v\u00ed d\u1ee5, c\u00f3 16 trung \u0111o\u00e0n, kh\u00f4ng c\u00f3 k\u1ecb binh trong qu\u00e2n \u0111\u1ed9i VN, nh\u1eefng con ng\u1ef1a l\u00f9n c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y kh\u00f4ng [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6914,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44],"tags":[102,103,104],"class_list":["post-7306","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-journal-cochinchina","tag-cochinchina","tag-mien-nam","tag-the-ky-19"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7306","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7306"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7306\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6914"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7306"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7306"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7306"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}