{"id":7304,"date":"2014-04-20T15:36:21","date_gmt":"2014-04-20T08:36:21","guid":{"rendered":"http:\/\/truongan.byethost11.com\/?p=7304"},"modified":"2014-12-05T20:18:54","modified_gmt":"2014-12-05T13:18:54","slug":"journal-from-india-to-cochinchina-i-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/truongan.name\/?p=7304","title":{"rendered":"Journal from India to Cochinchina I &#8211; 03"},"content":{"rendered":"<p>Ngo\u1ea1i tr\u1eeb d\u00e2n t\u1ed9c An Nam, c\u01b0 d\u00e2n trong l\u00e3nh th\u1ed5 hi\u1ec7n t\u1ea1i c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam bao g\u1ed3m nhi\u1ec1u d\u00e2n t\u1ed9c kh\u00e1c, \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p v\u1eafn t\u1eaft d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y. S\u1ed1 ch\u00ednh trong h\u1ecd l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Kampoja, t\u00ean \u1edf trong c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng c\u1ee7a h\u1ecd l\u00e0 Kh\u01a1-me, ng\u01b0\u1eddi Xi\u00eam g\u1ecdi l\u00e0 Kammen, ng\u01b0\u1eddi VN g\u1ecdi Cao Mi\u00ean, v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa g\u1ecdi Tang-po-cha, ng\u01b0\u1eddi M\u00e3 Lai g\u1ecdi l\u00e0 Kampoja - kh\u00f4ng nghi ng\u1edd g\u00ec l\u00e0 m\u01b0\u1ee3n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c2u; v\u00e0 th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 Cambodia. L\u00e3nh th\u1ed5 c\u1ed5 c\u1ee7a Kampoja c\u00f3 v\u1ebb, nh\u01b0 t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00e1m ph\u00e1, l\u00e0 bao g\u1ed3m t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c n\u01b0\u1edbc trong khu v\u1ef1c T\u00e2y v\u00e0 Nam d\u00f2ng s\u00f4ng S\u00e0i G\u00f2n; m\u1edf r\u1ed9ng v\u1ec1 v\u1ecbnh Xi\u00eam La xa nh\u1ea5t ch\u1eebng 12 \u0111\u1ed9 v\u0129 B\u1eafc, v\u00e0 trong \u0111\u1ea5t li\u1ec1n \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 15 \u0111\u1ed9. Ng\u01b0\u1eddi Kampoja n\u00f3i ng\u00f4n ng\u1eef kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1edbi t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c n\u01b0\u1edbc l\u00e1ng gi\u1ec1ng, nh\u01b0ng v\u1ec1 h\u00ecnh d\u1ea1ng con ng\u01b0\u1eddi, ki\u1ec3u c\u00e1ch, lu\u1eadt ph\u00e1p, t\u00f4n gi\u00e1o v\u00e0 v\u0103n minh, h\u1ecd gi\u1ed1ng v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Xi\u00eam h\u01a1n t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c nh\u00f3m kia.<\/p>\n<p>L\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a Kampoja r\u1ea5t \u00edt \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft b\u1edfi ch\u00e2u \u00c2u. Tuy nhi\u00ean, trong nh\u1eefng th\u1eddi \u0111\u1ea1i tr\u01b0\u1edbc, n\u00f3 \u0111\u00e3 t\u1eebng bao g\u1ed3m nh\u1eefng m\u1ea3nh \u0111\u1ea5t m\u00e0u m\u1ee1 v\u00e0 d\u00f2ng s\u00f4ng \u00eam \u0111\u1eb9p. N\u00f3 kh\u00f4ng h\u1ec1 k\u00e9m c\u1ea1nh v\u1ec1 s\u1ee9c m\u1ea1nh v\u00e0 v\u0103n minh v\u1edbi nh\u1eefng n\u01b0\u1edbc l\u00e1ng gi\u1ec1ng nh\u01b0 Xi\u00eam, L\u00e0o hay VN. S\u1edbm nh\u1ea5t v\u00e0o n\u0103m 616, ghi ch\u00e9p l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u, nh\u01b0 nh\u1eefng l\u00e1ng gi\u1ec1ng, h\u1ecd c\u0169ng g\u1eedi ph\u00e1i \u0111o\u00e0n v\u00e0 c\u1ed1ng v\u1eadt t\u1edbi Trung Hoa, m\u1ed9t quy tr\u00ecnh t\u1ed3n t\u1ea1i cho t\u1edbi r\u1ea5t g\u1ea7n \u0111\u00e2y. N\u00f3 \u0111\u00e3 b\u1ecb cu\u1ed1n v\u00e0o trong cu\u1ed9c tranh \u0111\u1ea5u kh\u00f4ng ng\u1eebng gi\u1eefa Xi\u00eam v\u00e0 Nam H\u00e0, \u0111\u00f4i l\u1ea7n chinh ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng qu\u1ed1c gia n\u00e0y, nh\u01b0ng n\u00f3 th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean h\u01a1n tr\u1edf th\u00e0nh c\u1ed1ng v\u1eadt. Trong th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 10, Kampoja \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3i l\u00e0 \u0111\u00e3 t\u1eebng, trong ph\u1ea7n n\u00e0y c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi, l\u00e0 m\u1ed9t v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c h\u00f9ng m\u1ea1nh. Cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 12, n\u00f3 chinh ph\u1ee5c \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t. N\u0103m 1268, Kublai-khan, th\u1ed1ng l\u0129nh ng\u01b0\u1eddi M\u00f4ng C\u1ed5 c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c, \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o r\u1eb1ng Kampoja l\u00e0 m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc c\u1ef1c k\u1ef3 m\u1ea1nh, d\u1ef1 t\u00ednh chinh ph\u1ea1t nh\u01b0ng qu\u00e2n \u0111\u1ed9i c\u1ee7a \u00f4ng ta bu\u1ed9c ph\u1ea3i l\u00f9i b\u01b0\u1edbc, tuy nhi\u00ean c\u0169ng nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c th\u01b0 quy ph\u1ee5c c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc v\u1eeba b\u1ecb t\u1ea5n c\u00f4ng, v\u00e0 h\u1ee9a s\u1ebd c\u1ed1ng n\u1ea1p cho Trung Hoa nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc. Trong n\u0103m 1717, Xi\u00eam \u0111\u00e1nh Kampoja, vua Kampoja k\u00eau g\u1ecdi s\u1ef1 gi\u00fap \u0111\u1ee1 c\u1ee7a Nam H\u00e0, to\u00e0n b\u1ed9 qu\u00e2n Xi\u00eam b\u1ecb \u0111\u00e1nh b\u1ea1i. V\u00e0 \u0111\u1ec3 c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap \u0111\u00f3, Kampoja t\u1ef1 ch\u1ea5p nh\u1eadn m\u00ecnh l\u00e0 ch\u01b0 h\u1ea7u c\u1ee7a Nam H\u00e0. T\u1eeb th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y, Kampoja ti\u1ebfp t\u1ee5c l\u00e0 m\u1ed9t qu\u1ed1c gia v\u00f4 ch\u00ednh ph\u1ee7 h\u1ed7n lo\u1ea1n. V\u00e0 kho\u1ea3ng n\u0103m 1750, Nam H\u00e0 chi\u1ebfm gi\u1eef \u0110\u1ed3ng Nai v\u00e0 c\u00e1c v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u1eb1m b\u00ean s\u00f4ng S\u00e0i G\u00f2n. N\u0103m 1786, vua c\u1ee7a Kampoja l\u00e0 Ong-tong qua \u0111\u1eddi, m\u1ed9t vi\u00ean quan trong tri\u1ec1u \u0111\u00e3 l\u1ea5y c\u00f4ng ch\u00faa v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eadp l\u00e0m nhi\u1ebfp ch\u00ednh d\u01b0\u1edbi th\u1eddi con trai nh\u1ecf ch\u1ec9 m\u1edbi v\u00e0i tu\u1ed5i c\u1ee7a nh\u00e0 vua. Vi\u00ean Nhi\u1ebfp ch\u00ednh n\u00e0y \u0111\u1eb7t Kapoja d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 b\u1ea3o h\u1ed9 c\u1ee7a Xi\u00eam, v\u00e0 \u0111\u01b0a c\u00f4ng ch\u00faa c\u00f9ng con trai c\u1ee7a nh\u00e0 vua v\u1eeba m\u1ea5t t\u1edbi Bangkok. Kampoja trong v\u1ecb th\u1ebf n\u00e0y tr\u1edf n\u00ean ph\u1ee5 thu\u1ed9c ho\u00e0n to\u00e0n v\u00e0o Xi\u00eam, t\u00ecnh tr\u1ea1ng n\u00e0y ti\u1ebfp t\u1ee5c t\u1edbi kho\u1ea3ng 1809, ng\u01b0\u1eddi ch\u00e1u c\u1ee7a nh\u00e0 vua cu\u1ed1i th\u00e0nh c\u00f4ng t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t nh\u00f3m n\u1ed5i d\u1eady, chi\u1ebfm gi\u1eef 1 ph\u1ea7n c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc. Vi\u00ean Nhi\u1ebfp ch\u00ednh, v\u00ec th\u1ebf, l\u1ea1i k\u00eau g\u1ecdi s\u1ef1 gi\u00fap \u0111\u1ee1 c\u1ee7a Xi\u00eam La; v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ch\u00e1u n\u00e0y th\u00ec k\u00eau g\u1ecdi s\u1ef1 gi\u00fap \u0111\u1ee1 c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam. T\u1ea3 qu\u00e2n, T\u1ed5ng tr\u1ea5n Gia \u0110\u1ecbnh, v\u00e0 theo c\u00e1 nh\u00e2n ng\u01b0\u1eddi m\u00e0 ch\u00fang t\u00f4i ph\u1ecfng v\u1ea5n, v\u1edbi s\u1ef1 h\u0103ng h\u00e1i v\u00e0 quy\u1ebft li\u1ec7t c\u00f9ng s\u1ef1 v\u01b0\u1ee3t tr\u1ed9i c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i \u00f4ng, \u0111\u00e3 s\u1edbm quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh ph\u1ea7n th\u1eafng thu\u1ed9c v\u1ec1 VN. \u00d4ng ti\u1ebfn v\u00e0o Kampoja v\u1edbi \u0111\u1ed9i qu\u00e2n 30.000 ng\u01b0\u1eddi, \u0111\u1ee5ng \u0111\u1ed9 qu\u00e2n Xi\u00eam tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng t\u1edbi t\u1ea5n c\u00f4ng th\u1ee7 \u0111\u00f4. Nh\u1eefng k\u1ebb n\u00e0y ch\u1eb3ng c\u00f3 \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n n\u00e0o \u0111\u1ec3 tranh th\u1eafng v\u1edbi \u00f4ng; m\u1ed9t cu\u1ed9c \u0111\u00e0m ph\u00e1n \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra, h\u00f2a b\u00ecnh \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eadp, r\u1eb1ng Kampoja ti\u1ebfp t\u1ee5c c\u1ed1ng n\u1ea1p cho VN, ngo\u1ea1i tr\u1eeb v\u00f9ng B\u1eafc T\u1ea7m B\u00f4n, ti\u1ebfp gi\u00e1p v\u1edbi Xi\u00eam \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u01b0\u1ee3ng l\u1ea1i cho n\u01b0\u1edbc \u1ea5y. H\u00f2a \u01b0\u1edbc n\u00e0y v\u1eabn \u1edf trong t\u00ecnh tr\u1ea1ng b\u1eaft bu\u1ed9c, v\u00e0 v\u00ec n\u00f3, t\u00f4i nghe n\u00f3i, ng\u01b0\u1eddi Kampoja b\u1ecb \u0111\u1ed1i \u0111\u00e3i c\u1ef1c k\u1ef3 kh\u1eafc nghi\u1ec7t. Nh\u00e0 vua ch\u1ec9 c\u00f2n h\u01b0 danh; qu\u00e2n \u0111\u1ed9i VN v\u00e0 nh\u00e0 c\u1ea7m quy\u1ec1n n\u01b0\u1edbc \u1ea5y chi\u1ebfm gi\u1eef \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a \u00f4ng, t\u01b0\u1edbng l\u0129nh d\u00e2n s\u1ef1 v\u00e0 qu\u00e2n s\u1ef1 VN \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t \u1edf th\u1ee7 ph\u1ee7 c\u1ee7a \u00f4ng m\u1edbi l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi th\u1ef1c s\u1ef1 cai tr\u1ecb \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 ch\u1ec9 \u0111\u1ea1o c\u1ee7a T\u1ed5ng tr\u1ea5n Gia \u0110\u1ecbnh. T\u00ecnh tr\u1ea1ng n\u00f4 l\u1ec7 n\u00e0y c\u1ee7a Kampoja \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e1o c\u00e1o c\u1ef1c k\u1ef3 kh\u1ea9n c\u1ea5p, nh\u01b0ng c\u00e2n nh\u1eafc v\u1ec1 l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng t\u1ed5 ch\u1ee9c qu\u00e2n s\u1ef1 c\u1ee7a ch\u00ednh quy\u1ec1n VN, v\u00e0 s\u1ef1 s\u1eafp \u0111\u1eb7t c\u00f3 v\u1ebb h\u00f2a b\u00ecnh c\u1ee7a h\u1ecd, ch\u1eb3ng c\u00f3 v\u1ebb h\u1ecd s\u1ebd s\u1edbm gi\u1ea3i ph\u00f3ng \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y.<\/p>\n<p>Kampoja, nh\u01b0 \u0111\u00e3 n\u00f3i, l\u00e0 m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ed3ng b\u1eb1ng m\u00eanh m\u00f4ng v\u00e0 m\u00e0u m\u1ee1, chia c\u00e1ch v\u1edbi L\u00e0o, Xi\u00eam, VN b\u1edfi nh\u1eefng d\u00e3y n\u00fai. Ch\u1ec9 c\u00f3 2 \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m quan tr\u1ecdng \u0111\u00e1ng n\u00f3i l\u00e0 Phnompenh - th\u1ee7 \u0111\u00f4 hi\u1ec7n t\u1ea1i, v\u00e0 th\u1ee7 \u0111\u00f4 c\u1ed5 Pontaipret, n\u01a1i \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c2u bi\u1ebft t\u1edbi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 d\u01b0\u1edbi c\u00e1i t\u00ean m\u1ed9t th\u00e0nh th\u1ecb c\u1ee7a Kampoja. Pontaipret n\u1eb1m \u1edf kho\u1ea3ng 12 \u0111\u1ed9 B\u1eafc tr\u00ean b\u1edd ph\u1ea3i c\u1ee7a 1 nh\u00e1nh s\u00f4ng l\u1edbn, c\u00e1ch bi\u1ec3n 80 d\u1eb7m. Hi\u1ec7n t\u1ea1i n\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m ch\u1ec9 c\u00f2n ch\u00fat \u00edt di t\u00edch. Phnompenh, th\u1ee7 \u0111\u00f4 hi\u1ec7n t\u1ea1i, \u0111i xu\u1ed1ng ch\u1eebng 40 d\u1eb7m, n\u01a1i s\u00f4ng ch\u00ednh v\u00e0 nh\u00e1nh s\u00f4ng \u0111\u00e3 n\u00f3i giao h\u1ed9i, n\u1eb1m tr\u00ean b\u1edd ph\u1ea3i. N\u01a1i n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n \u0111\u1ecba s\u1ed1ng \u1edf \u0111\u00f3 v\u00e0 g\u1eb7p t\u00f4i \u1edf Xi\u00eam mi\u00eau t\u1ea3 l\u00e0 m\u1ed9t th\u00e0nh th\u1ecb l\u1edbn \u0111\u00e1ng k\u1ec3, v\u1edbi d\u00e2n s\u1ed1 t\u1eeb 25.000 t\u1edbi 30.000 ng\u01b0\u1eddi. N\u1eb1m \u1edf ph\u00eda \u0110\u00f4ng B\u1eafc Phnompenh l\u00e0 2 h\u1ed3 n\u01b0\u1edbc l\u1edbn, trong m\u00f9a kh\u00f4 th\u00ec ch\u1eb3ng qu\u00e1 1 hay 2 cubit n\u01b0\u1edbc, nh\u01b0ng m\u00f9a l\u0169 \u0111\u1ea7y 3 s\u1ea3i. T\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t cho h\u1ed3 l\u1edbn nh\u1ea5t b\u1edfi ng\u01b0\u1eddi Kampoja l\u00e0 Tonle Sap, hay \"bi\u1ec3n n\u01b0\u1edbc l\u00e0nh\". Ng\u01b0\u1eddi M\u00e3 Lai ng\u1ee5 \u1edf \u0111\u00e2y g\u1ecdi n\u00f3 l\u00e0 \"h\u1ed3 c\u1ee7a Sri Rama\". Theo ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n \u0111\u1ecba, \u0111i qua n\u00f3 m\u1ea5t ch\u1eebng 1 \u0111\u1ebfn 2 ng\u00e0y.<\/p>\n<p>C\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ti\u1ebfp theo \u0111\u00e1ng k\u1ec3 c\u01b0 ng\u1ee5 trong l\u00e3nh th\u1ed5 VN l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Champa, trong ng\u00f4n ng\u1eef An Nam \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 H\u1eddi. V\u00f9ng \u0111\u1ea5t ri\u00eang c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c n\u00e0y tr\u1ea3i d\u00e0i t\u1eeb m\u0169i St.James \u0111\u1ebfn \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 Ph\u00fa Y\u00ean, v\u00e0 theo v\u00e0i ngu\u1ed3n, bao g\u1ed3m c\u1ea3 t\u1ec9nh n\u00e0y. Ng\u01b0\u1eddi Champa, tr\u01b0\u1edbc khi b\u1ecb ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t chinh ph\u1ee5c, \u0111\u00e3 t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t qu\u1ed1c gia \u0111\u00e1ng k\u1ec3 v\u1edbi 1 th\u1ee7 l\u0129nh l\u1eadp th\u00e0nh ch\u00ednh quy\u1ec1n t\u1ea1i Phan R\u00ed, \u1edf kho\u1ea3ng 11,05 \u0111\u1ed9 B\u1eafc. H\u1ecd t\u1ef1 nh\u1eadn, theo ghi ch\u00fa m\u00e0 t\u00f4i thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c, m\u1ed9t nh\u00f3m c\u1ee7a Hindu gi\u00e1o t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 t\u1ee5c th\u1edd Ph\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ea5y trong ng\u01b0\u1eddi Hindostan \u0111\u00e3 t\u1eebng hi\u1ec7n di\u1ec7n \u1edf Java tr\u01b0\u1edbc khi c\u01b0 d\u00e2n \u0111\u1ea3o qu\u1ed1c n\u00e0y chuy\u1ec3n theo H\u1ed3i gi\u00e1o. V\u1ec1 t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c kh\u00eda c\u1ea1nh, n\u00f3 \u0111\u1ec1u kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1edbi nh\u1eefng n\u01b0\u1edbc Ph\u1eadt gi\u00e1o xung quanh. V\u00f4 s\u1ed1 \u0111\u1ec1n \u0111\u00e0i b\u1eb1ng \u0111\u00e1 t\u1ea3ng c\u00f3 nh\u1eefng h\u00ecnh t\u01b0\u1ee3ng Hindu nh\u01b0 Siva, Durga v\u00e0 Budhha, \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00ecn th\u1ea5y \u1edf kh\u1eafp n\u01a1i, theo nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c2u v\u00e0 b\u1ea3n \u0111\u1ecba n\u00f3i v\u1edbi t\u00f4i. V\u00e0 n\u0103m 1824, \u00f4ng M.Diard \u0111\u00e3 \u0111i qua Champa khi di chuy\u1ec3n gi\u1eefa Hu\u1ebf v\u00e0 S\u00e0i G\u00f2n, \u0111\u00e3 \u0111em theo m\u1ed9t b\u1ee9c t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m r\u1ea5t \u0111\u1eb9p m\u00e0 \u00f4ng c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eeb n\u01a1i \u0111\u00f3 t\u1edbi Singapore m\u00e0 t\u00f4i nh\u1eadn ra \u0111\u00f3 l\u00e0 t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a Ganes, v\u1ecb th\u1ea7n Hindu bi\u1ec3u tr\u01b0ng cho tri th\u1ee9c. Ng\u00f4n ng\u1eef c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Champa c\u00f3 h\u1ec7 th\u1ed1ng ph\u01b0\u01a1ng ng\u00f4n \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t so v\u1edbi c\u1ea3 hai th\u1ee9 ti\u1ebfng An Nam v\u00e0 Ch\u00e2n L\u1ea1p.<\/p>\n<p>Trong th\u1eddi xa x\u01b0a, ng\u01b0\u1eddi Champa c\u00f3 v\u1ebb \u0111\u00e3 duy tr\u00ec m\u1ed9t s\u1ef1 giao l\u01b0u \u0111\u00e1ng k\u1ec3 v\u1edbi nhi\u1ec1u qu\u1ed1c gia kh\u00e1c tr\u00ean b\u00e1n \u0111\u1ea3o M\u00e3 Lai, v\u00e0 gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 15, qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Java tuy\u00ean b\u1ed1 r\u1eb1ng n\u1eef ho\u00e0ng c\u1ee7a qu\u1ed1c gia ch\u00ednh c\u1ee7a h\u1ecd l\u00e0 c\u00f4ng ch\u00faa c\u1ee7a Champa: S\u1ef1 ki\u1ec7n ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng t\u00f4n gi\u00e1o c\u1ee7a 2 n\u01a1i n\u00e0y r\u1ea5t gi\u1ed1ng nhau v\u00e0 phong t\u1ee5c c\u0169ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1.<\/p>\n<p>S\u1ef1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi trong gi\u1ed1ng d\u00e2n v\u1ed1n l\u00e0 con ch\u00e1u c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng trong l\u00e3nh th\u1ed5 c\u1ed5 Champa, c\u00f3 v\u1ebb l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi di c\u01b0, trong th\u1eddi gian xa x\u01b0a \u0111\u00e3 chi\u1ebfm l\u0129nh v\u00f9ng \u0111\u1ea5t b\u00ean c\u1ea1nh v\u1ecbnh Xi\u00eam La t\u1eeb v\u0129 \u0111\u1ed9 11 \u0111\u1ebfn 12. V\u00e0 h\u1ecd \u0111\u00e3 lai v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi M\u00e3 Lai \u0111\u1ecbnh c\u01b0 tr\u00ean b\u00e1n \u0111\u1ea3o, v\u00e0 nh\u01b0 t\u00f4i \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft, theo \u0111\u1ea1o H\u1ed3i. C\u1ea3 hai th\u1ee9 ti\u1ebfng Champa v\u00e0 M\u00e3 Lai \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3i tr\u00ean l\u00e3nh th\u1ed5 thu\u1ed9c \u0111\u1ecba n\u00e0y, t\u00f4i th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh \u0111i\u1ec1u n\u00e0y t\u1eeb nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi tr\u00ean thuy\u1ec1n c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 h\u00e0ng n\u0103m v\u1eabn t\u1edbi Singapore.<\/p>\n<p>Champa b\u1ecb chinh ph\u1ee5c b\u1edfi Nam H\u00e0, t\u1eeb nh\u1eefng g\u00ec t\u00f4i \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft, kho\u1ea3ng 70 hay 80 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, c\u00f9ng th\u1eddi \u0111i\u1ec3m h\u1ecd l\u1ea5y \u0110\u1ed3ng Nai t\u1eeb Kampoja. Sau s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0y, d\u00e2n b\u1ea3n \u0111\u1ecba \u0111\u00e3 b\u1ecb \u0111\u1ea9y l\u00f9i kh\u1ecfi b\u1edd bi\u1ec3n nay \u0111\u00e3 b\u1ecb chi\u1ebfm c\u1ee9 b\u1edfi ng\u01b0\u1eddi An Nam. C\u0169ng nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi Ch\u00e2n L\u1ea1p, h\u1ecd b\u1ecb \u0111\u1ed1i x\u1eed th\u00f4 b\u1ea1o, kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00e0i l\u00f2ng, v\u00e0 th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean n\u1ed5i d\u1eady. N\u00ean ch\u00ednh quy\u1ec1n Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e3 ph\u1ea3i duy tr\u00ec m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng ph\u00f2ng ng\u1ef1 tr\u00ean nh\u1eefng ng\u1ecdn \u0111\u1ed3i v\u00e0 c\u1eeda quan \u0111\u1ec3 ch\u1ed1ng l\u1ea1i nh\u1eefng cu\u1ed9c x\u00e2m nh\u1eadp th\u00f9 \u0111\u1ecbch v\u00e0o m\u1ea3nh \u0111\u1ea5t m\u1edf r\u1ed9ng n\u00e0y. Nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3i l\u00e0 ho\u00e0n to\u00e0n x\u00e2y theo ki\u1ebfn tr\u00fac ph\u00e1o \u0111\u00e0i ch\u00e2u \u00c2u.<\/p>\n<p>Gi\u1ed1ng d\u00e2n ti\u1ebfp theo ph\u1ed5 bi\u1ebfn trong l\u00e3nh th\u1ed5 VN kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn nhi\u1ec1u ngo\u1ea1i tr\u1eeb c\u00e1i t\u00ean c\u1ee7a h\u1ecd, l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c v\u0103n minh l\u1eafm nh\u01b0ng v\u00f4 h\u1ea1i. Ng\u01b0\u1eddi VN g\u1ecdi h\u1ecd l\u00e0 M\u1ecdi, v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3i r\u1eb1ng v\u1eabn c\u00f2n t\u1eadp trung \u0111\u00f4ng \u0111\u00fac \u1edf t\u1ec9nh \u0110\u1ed3ng Nai, v\u1ed1n l\u00e0 v\u00f9ng \u0111\u1ea5t nguy\u00ean b\u1ea3n c\u1ee7a h\u1ecd.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi ngo\u1ea1i qu\u1ed1c \u0111\u1ecbnh c\u01b0 trong l\u00e3nh \u0111\u1ecba VN c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi M\u00e3 Lai, ng\u01b0\u1eddi lai v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Thi\u00ean Ch\u00faa gi\u00e1o B\u1ed3 \u0110\u00e0o Nha, V\u00e0 Trung Hoa. Ng\u01b0\u1eddi M\u00e3 Lai, nh\u01b0 \u0111\u00e3 n\u00f3i, chi\u1ebfm ph\u1ea7n \u0111\u00f4ng b\u00ean b\u1edd bi\u1ec3n v\u1ecbnh Xi\u00eam La t\u1eeb v\u0129 \u0111\u1ed9 11 t\u1edbi 12. \u0110\u1ecba \u0111i\u1ec3m c\u01b0 ng\u1ee5 ch\u00ednh c\u1ee7a h\u1ecd l\u00e0 2 n\u01a1i t\u00ean Pong-som v\u00e0 Kampot. \u1ede nh\u1eefng n\u01a1i n\u00e0y, h\u1ecd theo \u0111\u1ea1o H\u1ed3i, n\u00f3i ti\u1ebfng b\u1ea3n \u0111\u1ecba d\u00f9 pha t\u1ea1p kh\u00e1 nhi\u1ec1u v\u1edbi ti\u1ebfng Ch\u00e2n L\u1ea1p v\u00e0 Champa. Theo t\u00f4i bi\u1ebft, s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a h\u1ecd kh\u00f4ng qu\u00e1 4000 hay 5000. V\u00e0 h\u1ecd kh\u00f4ng b\u1ecb b\u1ea5t c\u1ee9 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng ch\u00ednh tr\u1ecb n\u00e0o. V\u00e0i ng\u01b0\u1eddi trong s\u1ed1 h\u1ecd m\u00e0 t\u00f4i \u0111\u00e3 h\u1ecfi chuy\u1ec7n, n\u00f3i r\u1eb1ng t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u1ebfn t\u1eeb Johoro c\u1ee7a M\u00e3 Lai, nh\u01b0ng th\u1eddi \u0111i\u1ec3m nh\u1eadp c\u01b0 l\u00e0 bao gi\u1edd th\u00ec t\u00f4i kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft. Trong v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0y, v\u00e0 nh\u1eefng qu\u1ed1c gia M\u00e3 Lai kh\u00e1c nh\u01b0 Pahang, Kalanta, Tringano, h\u1ecd duy tr\u00ec s\u1ef1 giao l\u01b0u th\u01b0\u01a1ng m\u1ea1i cho t\u1edbi ng\u00e0y nay, nh\u1eadp kh\u1ea9u g\u1ea1o, d\u1ea7u vecni, v\u1ea3i b\u00f4ng th\u00f4, v\u00e0 nh\u1eefng s\u1ea3n ph\u1ea9m \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m t\u1eeb l\u1ee5a. 2 chi\u1ebfc thuy\u1ec1n m\u00e0 Dampier t\u1eebng g\u1eb7p \u1edf Ph\u00fa Qu\u1ed1c g\u1ea7n 140 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng t\u1edbi Malacca m\u00e0 \u00f4ng \u1ea5y m\u00f4 t\u1ea3 l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f3ng tinh x\u1ea3o kh\u00e9o l\u00e9o nh\u1ea5t trong t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c t\u00e0u b\u1ea3n x\u1ee9 t\u1eebng g\u1eb7p, l\u00e0 m\u1ed9t lo\u1ea1i t\u00e0u v\u1eabn c\u00f2n \u0111ang \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng trong b\u1ecdn h\u1ecd.<\/p>\n<p>Thi\u00ean Ch\u00faa gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n v\u00e0o B\u1eafc H\u00e0, Nam H\u00e0 v\u00e0 Ch\u00e2n L\u1ea1p v\u00e0o kho\u1ea3ng n\u0103m 1624, t\u1eeb nh\u1eefng linh m\u1ee5c B\u1ed3 \u0110\u00e0o Nha t\u1ea1i Macao, sau cu\u1ed9c truy l\u00f9ng v\u00e0 t\u00e0n s\u00e1t Thi\u00ean Ch\u00faa gi\u00e1o t\u1ea1i Nh\u1eadt B\u1ea3n. K\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a qu\u00e1 tr\u00ecnh n\u00e0y, v\u00e0 ph\u1ee5 th\u00eam l\u00e0 cu\u1ed9c tr\u1ee5c xu\u1ea5t ng\u01b0\u1eddi B\u1ed3 \u0110\u00e0o Nha kh\u1ecfi Malacca v\u00e0o kho\u1ea3ng gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 \u1ea5y, c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi lai B\u1ed3 \u0110\u00e0o Nha \u0111\u00e3 \u0111\u1ecbnh c\u01b0 trong nh\u1eefng qu\u1ed1c gia n\u00e0y, n\u01a1i m\u00e0 nh\u1eefng h\u1eadu nh\u00e2n c\u1ee7a h\u1ecd v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ea5y; tuy v\u1eady, kh\u00f3 m\u00e0 ph\u00e2n bi\u1ec7t so v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n \u0111\u1ecba theo Thi\u00ean Ch\u00faa gi\u00e1o kh\u00e1c.<\/p>\n<p>Nh\u00e0 vua hi\u1ec7n t\u1ea1i (Minh M\u1ea1ng) v\u00e0 cha c\u1ee7a \u00f4ng (Gia Long) kh\u00f4ng khuy\u1ebfn \u0111\u1ea1o c\u0169ng nh\u01b0 kh\u00f4ng b\u00e0i \u0111\u1ea1o. N\u00f3i chung, trong nhi\u1ec1u n\u0103m r\u1ed3i c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 vi\u1ec7c nh\u1ea1y c\u1ea3m n\u00e0o. S\u1ef1 c\u1ea5m \u0111o\u00e1n t\u1ee5c \u0111a th\u00ea \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3i l\u00e0 m\u1ed9t nguy\u00ean do ch\u00ednh ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi phong t\u1ee5c v\u00e0 th\u00f3i quen c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi VN. N\u00f3i c\u00e1ch kh\u00e1c, h\u1ecd kh\u00f4ng quan t\u00e2m t\u1edbi gi\u00e1o l\u00fd c\u1ee7a n\u00f3; nh\u01b0ng ch\u00ednh quy\u1ec1n lu\u00f4n nh\u00ecn n\u00f3 ganh gh\u00e9t, nh\u01b0 m\u1ed9t s\u1ef1 \u0111\u1ed5i m\u1edbi g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi nh\u1eefng k\u1ebb ngo\u1ea1i qu\u1ed1c - m\u00e0 s\u1ee9c m\u1ea1nh v\u00e0 tham v\u1ecdng l\u00e0 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ef1 c\u1ea3nh b\u00e1o l\u1edbn. Ng\u01b0\u1eddi Thi\u00ean Ch\u00faa gi\u00e1o \u1edf B\u1eafc K\u1ef3 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e1o v\u1edbi t\u00f4i l\u00e0 kho\u1ea3ng 300.000 ng\u01b0\u1eddi, s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng m\u00e0 t\u00f4i ngh\u0129 l\u00e0 b\u1eb1ng v\u1edbi \u00edt nh\u1ea5t 50 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. S\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng \u1edf Trung K\u1ef3 l\u00e0 kho\u1ea3ng 100.000, v\u00e0 \u1edf Nam K\u1ef3 l\u00e0 25.000. M\u1ed9t s\u1ef1 vi\u1ec7c lu\u00f4n n\u1eb1m trong tranh c\u00e3i m\u00e0 t\u00f4i n\u00f3i th\u00eam - l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Thi\u00ean Ch\u00faa gi\u00e1o n\u1eb1m trong t\u1ea7ng l\u1edbp ngh\u00e8o nh\u1ea5t v\u00e0 thu\u1ed9c ph\u1ea7n th\u1ea5p h\u00e8n nh\u1ea5t trong d\u00e2n c\u01b0. H\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ea5t c\u1ee9 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng ch\u00ednh tr\u1ecb n\u00e0o, hay nh\u01b0 t\u00f4i nghe \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0 sau c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a v\u1ecb ho\u00e0ng t\u1eed \u0111\u00e3 t\u1eebng \u0111i v\u1edbi B\u00e1 \u0110a L\u1ed9c \u0111\u1ebfn Paris, v\u00e0 phi\u1ec1n h\u00e0 to l\u1edbn \u0111\u1ed1i v\u1edbi cha m\u1eb9 c\u1eadu ta l\u00e0 c\u1eadu ta tr\u1edf th\u00e0nh ng\u01b0\u1eddi Thi\u00ean Ch\u00faa gi\u00e1o s\u00f9ng t\u00edn, kh\u00f4ng c\u00f2n ai trong t\u1ea7ng l\u1edbp giai c\u1ea5p \u1ea5y n\u00f3i r\u1eb1ng m\u00ecnh theo Thi\u00ean Ch\u00faa gi\u00e1o.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa l\u00e0 t\u1ea7ng l\u1edbp \u0111\u00f4ng \u0111\u00fac nh\u1ea5t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ngo\u1ea1i qu\u1ed1c, d\u00f9 h\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ecba v\u1ecb nh\u01b0 \u1edf Xi\u00eam hay m\u1ed9t v\u00e0i \u0111\u1ea3o c\u1ee7a M\u00e3 Lai. L\u00fd do c\u1ee7a vi\u1ec7c n\u00e0y, n\u00f3i theo c\u00e1ch t\u00edch c\u1ef1c t\u1ef1 nhi\u00ean nh\u1ea5t, l\u00e0 do s\u1ef1 c\u1ea3nh gi\u00e1c v\u00e0 nghi\u00eam kh\u1eafc \u0111\u00e0n \u00e1p t\u1eeb ch\u00ednh quy\u1ec1n, v\u00e0 n\u00f3 tr\u1ef1c ti\u1ebfp, phi\u1ec1n to\u00e1i can thi\u1ec7p v\u00e0o n\u1ec1n kinh t\u1ebf c\u1ee7a h\u1ecd, c\u00f3 th\u1ec3 b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb s\u1ef1 ganh gh\u00e9t ch\u00ednh tr\u1ecb v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa m\u00e0 trong c\u00e1c qu\u1ed1c gia ng\u01b0\u1eddi Hoa \u0111\u1ecbnh c\u01b0 kh\u00e1c kh\u00f4ng c\u00f3. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Hoa \u0111\u1ecbnh c\u01b0 \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u1ebfn v\u00ec b\u1ecb c\u01b0\u1ee1ng b\u00e1ch, v\u00e0 con ch\u00e1u c\u1ee7a h\u1ecd c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1eb7c quy\u1ec1n m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 kh\u00f4ng c\u00f3, l\u00e0 tr\u1ea3 m\u1ed9t kho\u1ea3n ti\u1ec1n thay cho ph\u1ee5c d\u1ecbch kho\u1ea3ng 15 quan 1 n\u0103m. Sau n\u00e0y, tr\u01b0\u1edbc khi k\u1ebft h\u00f4n, nh\u01b0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i sau \u0111\u00f3, \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ef1 do \u0111i kh\u1ecfi \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc - m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e9p d\u00f9 v\u1edbi b\u1ea5t c\u1ee9 l\u00fd do n\u00e0o. \u1ede B\u1eafc K\u1ef3, nghe n\u00f3i c\u00f3 kho\u1ea3ng 25.000 ng\u01b0\u1eddi Hoa l\u00e0m vi\u1ec7c trong khai th\u00e1c qu\u1eb7ng s\u1eaft, b\u1ea1c v\u00e0 v\u00e0ng; \u1edf th\u00e0nh ph\u1ed1 K\u1ebb Ch\u1ee3 c\u00f3 ch\u1eebng 1000 ng\u01b0\u1eddi, ph\u1ea7n l\u1edbn l\u00e0m kinh doanh. S\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng \u1edf th\u1ee7 \u0111\u00f4 Hu\u1ebf th\u00ec r\u1ea5t nh\u1ecf, \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3i l\u00e0 kh\u00f4ng qu\u00e1 600. Ng\u01b0\u1eddi Hoa \u1edf H\u1ed9i An ch\u1eebng 3000, v\u00e0 \u1edf S\u00e0i G\u00f2n l\u00e0 5000. Ngo\u00e0i nh\u1eefng n\u01a1i \u0111\u00f3, h\u1ecd c\u00f2n \u1edf r\u1ea3i r\u00e1c s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng nh\u1ecf t\u1ea1i Quy Nh\u01a1n, Kangkao, Phnompenh v\u00e0 c\u00e1c n\u01a1i kh\u00e1c, s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng to\u00e0n b\u1ed9 \u1edf VN c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00f4ng qu\u00e1 50.000.                            <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ngo\u1ea1i tr\u1eeb d\u00e2n t\u1ed9c An Nam, c\u01b0 d\u00e2n trong l\u00e3nh th\u1ed5 hi\u1ec7n t\u1ea1i c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam bao g\u1ed3m nhi\u1ec1u d\u00e2n t\u1ed9c kh\u00e1c, \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p v\u1eafn t\u1eaft d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y. S\u1ed1 ch\u00ednh trong h\u1ecd l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Kampoja, t\u00ean \u1edf trong c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng c\u1ee7a h\u1ecd l\u00e0 Kh\u01a1-me, ng\u01b0\u1eddi Xi\u00eam g\u1ecdi l\u00e0 Kammen, ng\u01b0\u1eddi VN g\u1ecdi Cao Mi\u00ean, v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa g\u1ecdi Tang-po-cha, ng\u01b0\u1eddi M\u00e3 Lai g\u1ecdi l\u00e0 Kampoja &#8211; kh\u00f4ng nghi ng\u1edd g\u00ec l\u00e0 m\u01b0\u1ee3n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c2u; v\u00e0 th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 Cambodia. L\u00e3nh th\u1ed5 c\u1ed5 c\u1ee7a Kampoja c\u00f3 v\u1ebb, nh\u01b0 t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00e1m ph\u00e1, l\u00e0 bao g\u1ed3m t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c n\u01b0\u1edbc trong khu v\u1ef1c T\u00e2y v\u00e0 Nam d\u00f2ng s\u00f4ng S\u00e0i G\u00f2n; m\u1edf r\u1ed9ng v\u1ec1 v\u1ecbnh Xi\u00eam La xa nh\u1ea5t ch\u1eebng 12 \u0111\u1ed9 v\u0129 B\u1eafc, v\u00e0 trong \u0111\u1ea5t li\u1ec1n \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 15 \u0111\u1ed9. Ng\u01b0\u1eddi Kampoja n\u00f3i ng\u00f4n ng\u1eef kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1edbi t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c n\u01b0\u1edbc l\u00e1ng gi\u1ec1ng, nh\u01b0ng v\u1ec1 h\u00ecnh d\u1ea1ng con ng\u01b0\u1eddi, ki\u1ec3u c\u00e1ch, lu\u1eadt ph\u00e1p, t\u00f4n gi\u00e1o v\u00e0 v\u0103n minh, h\u1ecd gi\u1ed1ng v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Xi\u00eam h\u01a1n t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c nh\u00f3m kia. L\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a Kampoja r\u1ea5t \u00edt \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft b\u1edfi ch\u00e2u \u00c2u. Tuy nhi\u00ean, trong nh\u1eefng th\u1eddi \u0111\u1ea1i tr\u01b0\u1edbc, n\u00f3 \u0111\u00e3 t\u1eebng bao g\u1ed3m nh\u1eefng [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6914,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44],"tags":[102,103,104],"class_list":["post-7304","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-journal-cochinchina","tag-cochinchina","tag-mien-nam","tag-the-ky-19"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7304","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7304"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7304\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6914"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7304"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7304"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7304"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}