{"id":5556,"date":"2011-09-26T15:05:32","date_gmt":"2011-09-26T08:05:32","guid":{"rendered":"http:\/\/lamthien.byethost24.com\/?p=5556"},"modified":"2011-09-26T15:05:32","modified_gmt":"2011-09-26T08:05:32","slug":"nh%e1%bb%afng-ng%c6%b0%e1%bb%9di-t%e1%bb%b1-x%c6%b0ng","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/truongan.name\/?p=5556","title":{"rendered":"Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 x\u01b0ng"},"content":{"rendered":"<p>Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u1ecdc th\u1ea5y trong ch\u00ednh s\u1eed nhi\u1ec1u ch\u01b0\u01a1ng m\u1ee5c n\u00f3i v\u1ec1 nh\u1eefng cu\u1ed9c n\u1ed5i lo\u1ea1n c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 x\u01b0ng l\u00e0 d\u00f2ng d\u00f5i tri\u1ec1u L\u00ea. V\u00e0 vi\u1ec7c n\u00e0y di\u1ec5n ra t\u1eeb \u0111\u1ea7u tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u0103m 1860. Th\u1ef1c v\u1eady, nh\u01b0 ch\u00fang ta \u0111\u00e3 th\u1ea5y \u1edf ch\u01b0\u01a1ng I, tri\u1ec1u L\u00ea, nh\u1ea5t l\u00e0 \u1edf B\u1eafc K\u1ef3, \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3m t\u00ecnh c\u1ee7a ph\u1ea7n l\u1edbn d\u00e2n ch\u00fang v\u00e0 h\u1eadu thu\u1eabn c\u1ee7a s\u1ed1 \u0111\u00f4ng ng\u01b0\u1eddi trung th\u00e0nh. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y coi c\u00e1c vua nh\u00e0 Nguy\u1ec5n kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 nh\u1eefng v\u1ecb vua ch\u00ednh th\u1ed1ng trong n\u01b0\u1edbc m\u00e0 l\u00e0 nh\u1eefng k\u1ebb so\u00e1n ng\u00f4i. Cho n\u00ean, khi h\u1ecd kh\u00f4ng b\u1eb1ng l\u00f2ng v\u1ec1 m\u1ed9t h\u00ecnh th\u1ee9c n\u00e0o \u0111\u00f3 c\u1ee7a ch\u00ednh s\u00e1ch do tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf th\u1ea3o ra, h\u1ecd n\u1ed5i l\u00ean ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i nh\u00e2n danh c\u00e1c vua L\u00ea.<\/p>\n<p>H\u1eadu du\u1ec7 nh\u00e0 L\u00ea v\u1eabn s\u1ed1ng \u1edf B\u1eafc K\u1ef3. Theo l\u00fd thuy\u1ebft, h\u1ecd \"\u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o v\u1ec7\", theo ng\u00f4n t\u1eeb c\u1ee7a c\u00e1c vua Nguy\u1ec5n, v\u1edbi t\u01b0\u1edbc c\u00f4ng, t\u01b0\u1edbc h\u1ea7u; h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c giao nhi\u1ec7m v\u1ee5 gi\u1eef g\u00ecn m\u1ed3 m\u1ea3 t\u1ed5 ti\u00ean, nh\u01b0ng th\u1eadt ra l\u00e0 h\u1ecd b\u1ecb theo d\u00f5i.<\/p>\n<p>D\u01b0\u1edbi th\u1eddi Minh M\u1ea1ng, trong nh\u1eefng n\u0103m 1839, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u00f2ng d\u00f5i ch\u00ednh th\u1ed1ng c\u1ee7a nh\u00e0 L\u00ea nh\u01b0 L\u00ea Duy Ho\u00e1n v\u00e0 L\u00ea Duy L\u01b0\u01a1ng n\u1ed5i lo\u1ea1n ch\u1ed1ng nh\u00e0 Nguy\u1ec5n kh\u00f4ng th\u00e0nh c\u00f4ng. Nh\u01b0ng, d\u01b0\u1edbi \u0111\u1eddi T\u1ef1 \u0110\u1ee9c, c\u00e1c h\u1eadu du\u1ec7 ch\u00ednh th\u1ed1ng \u1ea5y kh\u00f4ng khi n\u00e0o tham gia c\u00e1c cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 x\u01b0ng l\u00e0 h\u1eadu du\u1ec7, c\u00f3 l\u1ebd v\u00ec h\u1ecd b\u1ecb theo d\u00f5i r\u1ea5t nghi\u00eam ng\u1eb7t. Tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf, trong s\u1ed1 l\u1edbn tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m \u0111\u1ea7u c\u00e1c cu\u1ed9c n\u1ed5i lo\u1ea1n nh\u01b0 th\u1ebf kh\u00f4ng ch\u00fat li\u00ean h\u1ec7 th\u00e2n thu\u1ed9c g\u00ec v\u1edbi ho\u00e0ng t\u1ed9c, l\u1ea1i c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 li\u00ean h\u1ec7 g\u00ec v\u1edbi c\u00e1c quan ch\u1ee9c \u0111\u00e3 ph\u00f9 t\u00e1 nh\u00e0 L\u00ea \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i. Ph\u1ea7n \u0111\u00f4ng \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u01b0\u1eddng. L\u00fac h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng h\u1ecd ph\u1ea5t cao l\u00e1 c\u1edd nh\u00e2n danh nh\u00e0 L\u00ea v\u00e0 xu\u1ea5t hi\u1ec7n nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi k\u1ebf v\u1ecb c\u00e1c vua L\u00ea: l\u00e1 c\u1edd v\u00e0 t\u00ean nh\u00e0 L\u00ea l\u00e0 nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng ch\u00ednh tr\u1ecb gi\u00fap cho ng\u01b0\u1eddi n\u1ed5i lo\u1ea1n m\u1ed9t l\u00fd do v\u00e0 m\u1ed9t ch\u00ednh ngh\u0129a \u0111\u1ec3 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng.<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u1ed5i lo\u1ea1n n\u00e0y h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh c\u1ee5 th\u1ec3 v\u00e0 kh\u1ea3 thi, kh\u00f4ng c\u00f3 c\u01a1 s\u1edf v\u1eefng ch\u1eafc tr\u00ean b\u00ecnh di\u1ec7n t\u01b0 t\u01b0\u1edfng v\u00e0 t\u1ed5 ch\u1ee9c; kh\u1edfi ngh\u0129a c\u1ee7a h\u1ecd l\u00e0 cu\u1ed9c n\u1ed5i lo\u1ea1n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi b\u1ea5t m\u00e3n.<\/p>\n<p>Ph\u1ea7n l\u1edbn c\u00e1c cu\u1ed9c n\u1ed5i d\u1eady n\u00e0y c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi gi\u1ea3 danh nh\u00e0 L\u00ea c\u00f3 s\u1eafc th\u00e1i \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t \u1edf ch\u1ed7 h\u1ecd li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a gi\u00e1o d\u00e2n, c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c v\u00e0 c\u1ee7a gi\u1eb7c c\u01b0\u1edbp. Tr\u00ean b\u00ecnh di\u1ec7n ch\u00ednh tr\u1ecb, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi gi\u1ea3 danh, kh\u00f4ng c\u00f3 ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n ch\u1ed1ng l\u1ea1i qu\u00e2n \u0111\u1ed9i ch\u00ednh ph\u1ee7, lo t\u00ecm s\u1ef1 ngo\u1ea1i vi\u1ec7n trong khi c\u00e1c gi\u00e1o s\u0129 th\u1eeba sai nh\u01b0 gi\u00e1m m\u1ee5c Retord, gi\u00e1m m\u1ee5c Alcazar, c\u00e1c nh\u00e0 qu\u00e2n s\u1ef1, nh\u01b0 Ch.Duval v\u00e0 F. Garnier, c\u1ed1 l\u1ee3i d\u1ee5ng th\u1eddi cu\u1ed9c \u0111\u1ec3 b\u00e0nh tr\u01b0\u1edbng \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u1edf B\u1eafc K\u1ef3. Tr\u00ean b\u00ecnh di\u1ec7n x\u00e3 h\u1ed9i, gi\u00e1o d\u00e2n trong n\u01b0\u1edbc v\u00e0 nh\u1eefng k\u1ebb gi\u1ea3 danh h\u1eadu du\u1ec7 c\u00f3 chung m\u1ed9t t\u00ecnh tr\u1ea1ng - ngh\u00e8o kh\u1ed5 v\u00e0 d\u1ed1t n\u00e1t - v\u00e0 chung m\u1ed9t t\u00ecnh c\u1ea3m l\u00e0 s\u1ef1 b\u1ea5t b\u00ecnh \u0111\u1ed1i v\u1edbi ch\u1ebf \u0111\u1ed9. Tr\u00ean b\u00ecnh di\u1ec7n th\u1ef1c t\u1ebf, \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea3m b\u1ea3o c\u00e1c m\u1ed1i li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi b\u00ean ngo\u00e0i, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi gi\u1ea3 danh \u0111\u00f4i khi ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi b\u1ecdn gi\u1eb7c c\u01b0\u1edbp, ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t Nam ho\u1eb7c ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa; c\u0169ng nh\u01b0, khi c\u00e1c l\u00e3nh t\u1ee5 b\u1ecb b\u1eaft bu\u1ed9c tr\u1ed1n ch\u1ea1y, h\u1ecd \u0111i th\u1eb3ng sang H\u01b0\u01a1ng C\u1ea3ng ho\u1eb7c \u00c1o M\u00f4n. Cho n\u00ean, m\u1ed9t s\u1ef1 k\u1ebft h\u1ee3p t\u1ed1t v\u1ec1 quy\u1ec1n l\u1ee3i di\u1ec5n ra gi\u1eefa nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi gi\u1ea3 danh, gi\u00e1o d\u00e2n v\u00e0 gi\u1eb7c c\u01b0\u1edbp th\u1ec9nh tho\u1ea3ng \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i, khi c\u00f3 s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a m\u1ed9t l\u00e3nh t\u1ee5 m\u00e0 b\u1ea3n th\u00e2n \u0111\u00e3 bao g\u1ed3m c\u1ee7a ba ph\u1ea7n \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>V\u1edbi quan \u0111i\u1ec3m n\u00e0y, tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p L\u00ea Duy Ph\u1ee5ng l\u00e0 \u0111i\u1ec3n h\u00ecnh.<\/p>\n<p>M\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t Nam t\u00ean T\u1ea1 V\u0103n Ph\u1ee5ng, ngu\u1ed3n g\u1ed1c kh\u00f4ng r\u00f5, nh\u01b0ng \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eeda t\u1ed9i v\u00e0 nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng t\u1ea1i m\u1ed9t tr\u1ee5 s\u1edf gi\u00e1o h\u1ed9i \u1edf Pinang, n\u0103m 1854, h\u00f4 h\u00e0o m\u1ed9t cu\u1ed9c n\u1ed5i d\u1eady nh\u1ecf \u1edf t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Y\u00ean d\u01b0\u1edbi c\u00e1i t\u00ean L\u00ea Duy Ph\u1ee5ng, t\u1ee9c l\u00e0 \u0111\u1ebfn phi\u00ean ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y t\u1ef1 x\u01b0ng h\u1eadu du\u1ec7 nh\u00e0 L\u00ea. Gi\u00e1m m\u1ee5c Retord thuy\u1ebft ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c Ph\u1ee5ng ng\u01b0ng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng v\u00e0 lui v\u1ec1 \u1ea9n tr\u1ed1n \u1edf H\u01b0\u01a1ng C\u1ea3ng.<\/p>\n<p>Sau cu\u1ed9c t\u1ea5n c\u00f4ng \u0110\u00e0 N\u1eb5ng c\u1ee7a li\u00ean qu\u00e2n Ph\u00e1p - T\u00e2y Ba Nha n\u0103m 1858, gi\u00e1m m\u1ee5c Retord mu\u1ed1n \u0111\u01b0a ra \"m\u1ed9t \u00f4ng vua theo \u0111\u1ea1o Thi\u00ean Ch\u00faa d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 b\u1ea3o tr\u1ee3 c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p\" v\u00e0 ngh\u0129 \u0111\u1ebfn Ph\u1ee5ng. Ph\u1ee5ng nh\u1eadn l\u1eddi tr\u1edf v\u1ec1 B\u1eafc K\u1ef3 gi\u1eefa n\u0103m 1861 v\u00e0 ph\u1ea5t c\u1edd nh\u00e0 L\u00ea, tuy\u00ean c\u00e1o:<\/p>\n<ol>\n\"V\u00ec c\u1ea3nh l\u1ea7m than c\u1ee7a d\u00e2n ta v\u00e0 v\u00ec ho\u00e0n c\u1ea3nh c\u1ee7a gia \u0111\u00ecnh ta, ta quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh ph\u1ea3i tr\u1ea3 th\u00f9 cho ch\u00ednh \u0111\u00e1ng \u0111\u1ec3 r\u1eeda n\u1ed7i nh\u1ee5c ph\u1ea3i ch\u1ecbu bi\u1ebft bao \u0111au kh\u1ed5, \u0111\u1ec3 cho \u0111\u1ea1o Thi\u00ean Ch\u00faa \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n b\u00e1 kh\u1eafp n\u01a1i \u1edf B\u1eafc K\u1ef3 v\u00e0 \u0111\u1ec3 cho d\u00e2n ch\u00fang s\u1ed1ng tr\u1edf l\u1ea1i th\u00e1i b\u00ecnh v\u00e0 h\u1ea1nh ph\u00fac.\"<\/ol>\n<p>Trung s\u0129 Charles Duval b\u00ed m\u1eadt \u0111\u1ebfn B\u1eafc K\u1ef3 v\u00e0o n\u0103m 1862 v\u00e0 ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi Ph\u1ee5ng nh\u1eb1m m\u1ee5c \u0111\u00edch \u0111\u1ea9y m\u1ea1nh cu\u1ed9c n\u1ed9i chi\u1ebfn \u0111\u1ec3 g\u00e2y \u00e1p l\u1ef1c v\u1edbi T\u1ef1 \u0110\u1ee9c. V\u1edbi s\u1ef1 gi\u00fap \u0111\u1ee1 c\u1ee7a Duval, Ph\u1ee5ng tung ra \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c cu\u1ed9c t\u1ea5n c\u00f4ng trong nhi\u1ec1u t\u1ec9nh \u1edf B\u1eafc K\u1ef3 li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi nh\u1eefng b\u1ecdn gi\u1eb7c c\u01b0\u1edbp. Nh\u1eefng cu\u1ed9c b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng \u1edf B\u1eafc K\u1ef3 ng\u00e0y c\u00e0ng tr\u1ea7m tr\u1ecdng, tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf r\u1ed1t cu\u1ed9c \u0111\u00e0nh ph\u1ea3i k\u00fd hi\u1ec7p \u01b0\u1edbc \u0111\u00ecnh chi\u1ebfn v\u1edbi Ph\u00e1p v\u00e0 T\u00e2y Ba Nha ng\u00e0y 5-6-1862.<\/p>\n<p>L\u1eadp t\u1ee9c, T\u1ef1 \u0110\u1ee9c sai Nguy\u1ec5n Tri Ph\u01b0\u01a1ng d\u1eb9p lo\u1ea1n \u1edf mi\u1ec1n B\u1eafc. V\u1ec1 ph\u1ea7n m\u00ecnh, C.Duval coi khinh b\u1ea5t k\u1ec3 t\u01b0\u01a1ng lai c\u00e1 nh\u00e2n c\u1ee7a Ph\u1ee5ng v\u00e0 h\u00e0i l\u00f2ng v\u1edbi s\u1ef1 th\u00e0nh c\u00f4ng c\u1ee7a s\u1ee9 m\u1ea1ng m\u00ecnh, \u0111\u00e3 r\u1eddi B\u1eafc K\u1ef3 ng\u00e0y 17-7-1863. Vi\u1ec7c ra \u0111i n\u00e0y nguy h\u1ea1i cho cu\u1ed9c n\u1ed5i lo\u1ea1n c\u1ee7a Ph\u1ee5ng. Trong n\u0103m 1864, \u0111\u1ed3ng \u0111\u1ea3ng c\u1ee7a Ph\u1ee5ng n\u01a1i n\u00e0y n\u01a1i kh\u00e1c b\u1ecb quan \u0111\u1ed9i c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Tri Ph\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e1nh tan; L\u00ea Duy Ph\u1ee5ng b\u1ecb b\u1eaft v\u00e0 gi\u1ebft \u1edf Hu\u1ebf.<\/p>\n<p>Khi \u0111\u1ebfn H\u00e0 N\u1ed9i n\u0103m 1873, F.Garnier c\u0169ng c\u1ed1 g\u1eafng li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi \u0111\u1ed3 \u0111\u1ea3ng nh\u00e0 L\u00ea. Gi\u00e1m m\u1ee5c Puginier ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i m\u1ea1nh d\u1ef1 t\u00ednh nh\u01b0 th\u1ebf; Louvet gi\u1ea3i th\u00edch th\u00e1i \u0111\u1ed9 \u1ea5y nh\u01b0 sau:<\/p>\n<ol>\n\"Gi\u00e1m m\u1ee5c Puginier lo s\u1ee3 r\u1ea5t \u0111\u00fang c\u00e1c h\u1eadu qu\u1ea3 c\u1ee7a m\u1ed9t d\u1ef1 t\u00ednh nh\u01b0 th\u1ebf, n\u00ean khuy\u00ean Garnier \u0111\u1eebng nh\u1eb9 d\u1ea1 lao v\u00e0o m\u1ed9t cu\u1ed9c phi\u00eau l\u01b0u \u0111\u1ea7y nguy hi\u1ec3m \u1ea5y v\u00e0, theo l\u1eddi khuy\u00ean, vi\u00ean ch\u1ec9 huy tr\u01b0\u1edfng vi\u1ebft th\u01b0 cho \u0111\u00f4 \u0111\u1ed1c n\u00f3i r\u1eb1ng ch\u1eafc ch\u1eafn \u0111\u1ea3ng \u0111\u1ed3 c\u1ee7a tri\u1ec1u c\u0169 kh\u00f4ng c\u00f2n g\u1ed1c r\u1ec5 trong n\u01b0\u1edbc v\u00e0 t\u1ed1t h\u01a1n h\u1ebft l\u00e0, v\u1ec1 quan \u0111i\u1ec3m quy\u1ec1n l\u1ee3i c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p, c\u1ed1 g\u1eafng th\u01b0\u01a1ng ngh\u1ecb v\u1edbi tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh hi\u1ec7n nay.\"<\/ol>\n<p>Sau c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a Garnier, m\u1ed9t s\u1ed1 gi\u00e1o d\u00e2n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 \u0111i theo y, nay ra l\u00e0m gi\u1eb7c c\u01b0\u1edbp v\u00e0 l\u1ea1i n\u1ed5i lo\u1ea1n nh\u00e2n danh tri\u1ec1u c\u0169. C\u0169ng v\u1eady, H\u1ed3 V\u0103n V\u1ea1n, m\u1ed9t gi\u00e1o d\u00e2n v\u00e0 l\u00e0 s\u0129 quan c\u0169 trong qu\u00e2n \u0111\u1ed9i Garnier, ti\u1ebfp t\u1ee5c chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u v\u1edbi qu\u00e2n c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh ngo\u00e0i kh\u01a1i t\u1ec9nh H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng, c\u0169ng y\u00eau c\u1ea7u, nh\u01b0ng kh\u00f4ng nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c, s\u1ef1 ti\u1ebfp vi\u1ec7n c\u1ee7a Th\u1ed1ng \u0111\u1ed1c S\u00e0i G\u00f2n. V\u1ea1n b\u1ecb m\u1ed9t d\u00e2n qu\u00e2n Trung Hoa b\u1eaft v\u00e0o th\u00e1ng gi\u00eang n\u0103m 1875.<\/p>\n<p>C\u0169ng trong th\u00e1ng gi\u00eang n\u0103m 1875, T\u1ef1 \u0110\u1ee9c ban b\u1ed1 m\u1ed9t \u0111\u1ea1o d\u1ee5 x\u00e1c nh\u1eadn r\u1eb1ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 x\u01b0ng h\u1eadu du\u1ec7 nh\u00e0 L\u00ea ch\u1ec9 l\u00e0 k\u1ebb c\u01b0\u1edbp ho\u1eb7c b\u1ecdn gi\u1eb7c v\u00f4 danh, kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 n\u00e0o v\u1edbi ho\u00e0ng t\u1ed9c c\u0169, v\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 vua \"k\u00ednh tr\u1ecdng\" v\u00e0 \"b\u1ea3o v\u1ec7\".<\/p>\n<p>Nh\u1eefng cu\u1ed9c d\u1ea5y lo\u1ea1n, h\u1ea7u nh\u01b0 t\u1eebng th\u1eddi k\u1ef3 v\u00e0 v\u1edbi nh\u1eefng k\u1ebb l\u00e3nh \u0111\u1ea1o kh\u00e1c nhau, t\u1ef1 x\u01b0ng l\u00e0m h\u1eadu thu\u1eabn cho tri\u1ec1u L\u00ea, kh\u00f4ng h\u1ec1 \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p l\u01b0u \u00fd. \u1ede Hu\u1ebf, Philastre t\u1ecf ra nghi\u00eam kh\u1eafc v\u1edbi c\u00e1c nh\u00f3m n\u00e0y:<\/p>\n<ol>\n\"\u1ede B\u1eafc K\u1ef3, nh\u00f3m d\u00e2n ch\u00fang x\u1ea5u n\u1ebft, dao \u0111\u1ed9ng, lo s\u1ee3, ch\u1ec9 mong ch\u1edd nh\u1eefng d\u1ecbp n\u00e1o lo\u1ea1n. H\u1ecd t\u00ecm m\u1ed9t h\u1eadu du\u1ec7 nh\u00e0 L\u00ea \u0111\u1ec3 l\u1eadp l\u1ea1i ngai v\u00e0ng c\u1ee7a cha \u00f4ng, v\u00e0 gi\u00e1o d\u00e2n \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t tha thi\u1ebft v\u1edbi m\u1ed9ng \u01b0\u1edbc n\u00e0y, lu\u00f4n lu\u00f4n s\u1eb5n s\u00e0ng \u0111\u01b0a ra m\u1ed9t t\u00edn \u0111\u1ed3 mang h\u1ecd L\u00ea. Ng\u01b0\u1eddi quan tr\u1ecdng cu\u1ed1i c\u00f9ng, tr\u1edf th\u00e0nh h\u1eadu du\u1ec7 nh\u00e0 L\u00ea cho h\u1ee3p th\u1eddi c\u01a1, t\u00ean l\u00e0 Fong hay Phong g\u00ec \u0111\u00f3; t\u00f4i bi\u1ebft y, tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, l\u00e0 \u0111\u1ea7y t\u1edb c\u1ee7a m\u1ea5y th\u1eeba sai b\u1ecb \u0111u\u1ed5i kh\u1ecfi B\u1eafc K\u1ef3 trong c\u00e1c n\u0103m 1856-1857.<\/p>\n<p>\"Th\u1ef1c ra d\u01b0\u1edbi chi\u00eau b\u00e0i ph\u1ee5c h\u01b0ng qu\u1ed1c gia, m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 ki\u1ebfn t\u1ea1o cho th\u00e2n th\u1ebf m\u00ecnh. Kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec nghi\u00eam ch\u1ec9nh, m\u00e0 ch\u1ec9 l\u00e0 l\u1ed9n x\u1ed9n v\u00e0 r\u1eafc r\u1ed1i.\"<\/ol>\n<p>\u00d4ng Turc, l\u00e3nh s\u1ef1 Ph\u00e1p t\u1ea1i H\u1ea3i Ph\u00f2ng, m\u1ec9a mai:<\/p>\n<ol>\n\"Gi\u1ea3 thi\u1ebft li\u00ean quan \u0111\u1ebfn s\u1ef1 c\u00f3 m\u1eb7t c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 x\u01b0ng h\u1eadu du\u1ec7 nh\u00e0 L\u00ea gi\u1eefa c\u00e1c nh\u00f3m ng\u00e0y c\u00e0ng nhi\u1ec1u \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i. Quan ch\u1ee9c Hu\u1ebf kh\u00f4ng t\u1eeb b\u1ecf \u0111\u01b0\u1ee3c \u00fd ngh\u0129 r\u1eb1ng ch\u00fang ta mu\u1ed1n th\u1eeba c\u01a1 h\u1ed9i n\u00e0y \u0111\u1ec3 l\u1eadt \u0111\u1ed5 T\u1ef1 \u0110\u1ee9c v\u00e0 \u0111\u1eb7t con ch\u00e1u nh\u00e0 L\u00ea d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 b\u1ea3o tr\u1ee3 c\u1ee7a ch\u00fang ta.<\/p>\n<p>\"Tuy nhi\u00ean, t\u00f4i \u0111\u00e3 l\u00e0m nhi\u1ec1u h\u01a1n nh\u1eefng g\u00ec tr\u01b0\u1edbc kia t\u00f4i kh\u00f4ng t\u00ednh l\u00e0m, \u0111\u1ec3 b\u1ea3o v\u1ec7 h\u1ecd ch\u1ed1ng b\u1ecdn l\u00e0m lo\u1ea1n, b\u1edfi v\u00ec t\u00f4i \u0111\u00e3 \u0111\u1ea3m nh\u1eadn nhi\u1ec7m v\u1ee5 trang b\u1ecb m\u1ed9t chi\u1ebfc t\u00e0u bu\u00f4n th\u00e0nh t\u00e0u chi\u1ebfn.\"<\/ol>\n<p>Turc coi th\u01b0\u1eddng nh\u1eefng ng\u1edd v\u1ef1c c\u1ee7a quan ch\u1ee9c. Ch\u00fang ta ph\u1ea3i n\u00f3i r\u1eb1ng nh\u1eefng ng\u1edd v\u1ef1c \u0111\u00f3 \u0111\u1ec1u c\u00f3 th\u1ec3 bi\u1ec7n minh. S\u1ef1 tham gia c\u1ee7a gi\u00e1o d\u00e2n v\u00e0o nh\u1eefng cu\u1ed9c n\u1ed5i lo\u1ea1n \u1ea5y, v\u00e0 t\u1eeb nh\u1eefng n\u0103m 1850, c\u00e1c s\u00e1ng ki\u1ebfn c\u1ee7a gi\u00e1o d\u00e2n \u0111\u1ec3 n\u1eafm quy\u1ec1n ch\u1ec9 huy, bu\u1ed9c tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf ph\u1ea3i coi vi\u1ec7c \u0111\u00f3 c\u00f3 t\u1ea7m quan tr\u1ecdng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t; l\u1ea1i n\u1eefa, ch\u00ednh l\u00e0 s\u1ef1 li\u00ean k\u1ebft nh\u1eefng cu\u1ed9c v\u1eadn \u0111\u1ed9ng \u1ea5y v\u1edbi nh\u1eefng ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh chi\u1ebfm h\u1eefu thu\u1ed9c \u0111\u1ecba \u0111\u00e3 bu\u1ed9c T\u1ef1 \u0110\u1ee9c ph\u1ea3i nh\u01b0\u1ee3ng ba t\u1ec9nh c\u1ee7a Nam K\u1ef3 n\u0103m 1862, t\u1eeb \u0111\u00f3 d\u1eabn \u0111\u1ebfn c\u00f4ng cu\u1ed9c thu\u1ed9c \u0111\u1ecba ho\u00e0n to\u00e0n \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc b\u1edfi ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p.<\/p>\n<p><em><br \/>\n<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>(N\u01b0\u1edbc \u0110\u1ea1i Nam \u0111\u1ed1i di\u1ec7n v\u1edbi Ph\u00e1p v\u00e0 Trung Hoa 1847-1885 - <\/em>Yoshiharu Tsuboi<\/strong><strong><em>) <\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u1ecdc th\u1ea5y trong ch\u00ednh s\u1eed nhi\u1ec1u ch\u01b0\u01a1ng m\u1ee5c n\u00f3i v\u1ec1 nh\u1eefng cu\u1ed9c n\u1ed5i lo\u1ea1n c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 x\u01b0ng l\u00e0 d\u00f2ng d\u00f5i tri\u1ec1u L\u00ea. V\u00e0 vi\u1ec7c n\u00e0y di\u1ec5n ra t\u1eeb \u0111\u1ea7u tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u0103m 1860. Th\u1ef1c v\u1eady, nh\u01b0 ch\u00fang ta \u0111\u00e3 th\u1ea5y \u1edf ch\u01b0\u01a1ng I, tri\u1ec1u L\u00ea, nh\u1ea5t l\u00e0 \u1edf B\u1eafc K\u1ef3, \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3m t\u00ecnh c\u1ee7a ph\u1ea7n l\u1edbn d\u00e2n ch\u00fang v\u00e0 h\u1eadu thu\u1eabn c\u1ee7a s\u1ed1 \u0111\u00f4ng ng\u01b0\u1eddi trung th\u00e0nh. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y coi c\u00e1c vua nh\u00e0 Nguy\u1ec5n kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 nh\u1eefng v\u1ecb vua ch\u00ednh th\u1ed1ng trong n\u01b0\u1edbc m\u00e0 l\u00e0 nh\u1eefng k\u1ebb so\u00e1n ng\u00f4i. Cho n\u00ean, khi h\u1ecd kh\u00f4ng b\u1eb1ng l\u00f2ng v\u1ec1 m\u1ed9t h\u00ecnh th\u1ee9c n\u00e0o \u0111\u00f3 c\u1ee7a ch\u00ednh s\u00e1ch do tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf th\u1ea3o ra, h\u1ecd n\u1ed5i l\u00ean ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i nh\u00e2n danh c\u00e1c vua L\u00ea. H\u1eadu du\u1ec7 nh\u00e0 L\u00ea v\u1eabn s\u1ed1ng \u1edf B\u1eafc K\u1ef3. Theo l\u00fd thuy\u1ebft, h\u1ecd &#8220;\u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o v\u1ec7&#8221;, theo ng\u00f4n t\u1eeb c\u1ee7a c\u00e1c vua Nguy\u1ec5n, v\u1edbi t\u01b0\u1edbc c\u00f4ng, t\u01b0\u1edbc h\u1ea7u; h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c giao nhi\u1ec7m v\u1ee5 gi\u1eef g\u00ecn m\u1ed3 m\u1ea3 t\u1ed5 ti\u00ean, nh\u01b0ng th\u1eadt ra l\u00e0 h\u1ecd b\u1ecb theo d\u00f5i. D\u01b0\u1edbi th\u1eddi Minh M\u1ea1ng, trong nh\u1eefng n\u0103m 1839, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u00f2ng d\u00f5i ch\u00ednh th\u1ed1ng c\u1ee7a nh\u00e0 L\u00ea nh\u01b0 L\u00ea Duy Ho\u00e1n v\u00e0 L\u00ea [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5251,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24],"tags":[],"class_list":["post-5556","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-suu-tam"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5556","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5556"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5556\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5556"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5556"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/truongan.name\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5556"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}